Nghệ thuật tư duy rành mạch - Rolf Dobelli

NGHỆ THUẬT TƯ DUY RÀNH MẠCH – 99 LỖI TƯ DUY CẦN TRÁNH

- Rolf Dobelli -

Mở đầu: Cuốn sách này được một người bạn mà mình rất quý tặng nhân dịp mình tốt nghiệp, và mình bắt đầu đọc vào 20/10/2024. Từ những chương đầu đã thấy rất tâm đắc vì có các lỗi tư duy mà trước giờ mình mường tượng (cảm thấy có vấn đề) mà không biết diễn tả/gọi tên như thế nào thì trong đây thể hiện rất rõ và dễ hiểu, đồng thời cũng nêu giải pháp để tránh các lỗi này nữa. Những ngày tháng đại học chỉ vùi đầu vào sách vở y khoa nên cuốn sách này như cánh cửa mở ra tư duy mới vậy, càng đọc càng thấy trước giờ mình mắc lỗi tư duy khá nhiều, cả những điều mình đã và chưa tự nhận thức được. Thực sự rất hay, áp dụng được cho cuộc sống và hành nghề bác sĩ sau này. Chỉ mới đọc 2 phần mà mình đã muốn viết lại vì sợ quên, và đó cũng là lý do mà blog này ra đời.

Thuật ngữ:

-   Thành kiến (prejudice): opinion or feeling for or especially against something, formed unfairly or unreasonably ie without proper knowledge

-   Ảo tưởng (illusion): a false impression, idea or belief

01. Thành kiến sống sót – Vì sao bạn nên đi viếng các nghĩa trang

Thành kiến sống sót: mọi người đánh giá cao khả năng thành công của họ 1 cách có hệ thống.

Trong cuộc sống hằng ngày, vì chiến thắng thể hiện rõ hơn thất bại nên ta có xu hướng đánh giá cơ hội thành công cao hơn thực tế. Ví dụ về văn học, đằng sau mỗi tác giả nổi tiếng là hàng trăm tác giả chẳng bao giờ bán được sách, sau đó là hàng trăm người chưa tìm được đơn vị xuất bản sách, sau nữa là hàng trăm người có các bản thảo đang dang dở trong ngăn kéo, và sau cùng là hàng trăm người mơ mộng rằng mình sẽ viết 1 cuốn sách. Và tất nhiên, giới truyền thông hoàn toàn không có hứng thú đào bới quanh khu mộ của những kẻ không thành công, đây không phải phận sự của họ. Do đó, cần cẩn trọng với các cuốn sách và diễn giả thuyết trình về thành công vì người không thành đạt chẳng bao giờ viết sách hay diễn giảng về thất bại của họ.

Điều nguy hiểm của “thành kiến sống sót” là khi mình thuộc nhóm “chiến thắng” (thậm chí do tình cờ), lúc này mình sẽ thấy bản thân có nhiều điểm tương đồng với những người chiến thắng khác và xem chúng như “yếu tố làm nên thành công”. Tuy nhiên nếu xem xét với những người thất bại thì họ cũng sở hữu những phẩm chất chẳng khác mình làm mấy.

Để phòng tránh sai lầm, hãy thường đến viếng thăm những dự án, nghề nghiệp “từng có lúc hứa hẹn”, có thể buồn nhưng nó sẽ giúp giữ đầu óc được sáng suốt.

02. Ảo tưởng về vóc dáng kình ngư – Harvard có làm bạn thông minh hơn?

Ảo tưởng vóc dáng kình ngư: nhầm lẫn nhân tố để chọc lọc với kết quả.

Tại sao không nên tin vào tuyên bố học phí ngất ngưỡng để đào tạo MBA (Master of Business Administration) sẽ được bù đắp trong thời gian ngắn? Vì những người theo đuổi tấm bằng này vốn đã khác biệt so với phần còn lại, nên chênh lệch thu nhập giữa 2 nhóm bắt nguồn từ hàng nghìn lý do mà có thể chẳng liên quan đến bằng MBA. Do đó, nếu ta cân nhắc học lên cao, thì hãy làm điều đó vì những lý do khác ngoài lương cao hơn.

Cần cẩn thận khi người khác khuyến khích mình cố gắng đạt thứ gì đó, như thân hình săn chắc, thu nhập cao, hạnh phúc,…Trước khi quyết định hãy nhìn vào gương và thành thực với những gì mình nhìn thấy.

03. Ảo tưởng tụ nhóm – Vì sao ta thấy mây có hình thù

Đã bao giờ ta thấy đám mây có hình dáng gương mặt hay loài vật? Tất nhiên là có vì điều này hoàn toàn bình thường. Bộ não ta luôn tìm kiếm những khuôn mẫu và quy tắc để gán ghép, khi không thấy hình mẫu quen thuộc nó sẽ tự động chế ra 1 hình mẫu nào đó. Với dấu hiệu càng khó đoán sẽ càng dễ tìm thấy những thông điệp ẩn sau đó – rõ ràng ta khó chấp nhận những sự việc có thể diễn ra thuần túy ngẫu nhiên.

Chúng ta thường nhạy cảm quá mức trong việc phát hiện quy luật. Do đó cần lấy lại thái độ hoài nghi ban đầu, khi mình vừa phát hiện 1 quy luật thì đầu tiên hãy xem nó là 1 sự ngẫu nhiên thuần túy. Nếu nó có vẻ quá đúng hãy kiểm nghiệm dữ liệu thống kê.

04. Bằng chứng xã hội – Kể cả khi 50 triệu người cùng nói về thứ ngớ ngẩn thì nó vẫn là thứ ngớ ngẩn

Bằng chứng xã hội (bản năng bầy đàn) làm cho các cá nhân cảm thấy như mình đang cư xử đúng khi hành động giống như những người khác, hiển nhiên điều này là phi lý.

Tại sao ta hành động như vậy? Thực ra trong quá khứ, bắt chước người khác là 1 chiến lược sinh tồn hiệu quả. Ngày xưa khi săn bắt-hái lượm, khi thấy mọi người bỏ chạy thì ta cũng sẽ bỏ chạy theo chứ không đứng lại nhìn xem là sư tử hay linh dương. Những người hành xử khác đã bị loại khỏi nguồn gen, và chúng ta là hậu duệ trực tiếp của những người bắt chước cách hành xử của người khác, hình mẫu này đã ăn sâu đến ngày nay dù không còn lợi thế sinh tồn.

Bằng chứng xã hội đem lại lợi ích nhiều nhất cho ngành quảng cáo, vì khi có vô vàn sản phẩm như xe, dầu gội,…mà không có lợi ích hay bất lợi hiển nhiên nào thì có các nhóm người “cùng hội cùng thuyền” được hình thành, từ đó dẫn dắt khách hàng.

Vì thế, cần biết hoài nghi bất cứ khi nào 1 sản phẩm được tuyên bố là tốt hơn vì nó “được ưa chuộng hơn”. Kể cả khi 50 triệu người cùng nói về 1 thứ ngớ ngẩn thì nó vẫn là thứ ngớ ngẩn.

05. Ngụy biện chi phí đã mất – Vì sao bạn nên quên đi quá khứ

Ngụy biên chi phí đã mất là khi chúng ta đầu tư thời gian, tiền bạc, công sức vào thứ gì đó; và khoản đầu tư này trở thành lý do để tiếp tục ngay cả khi ta đang đi đến thất bại. Càng đầu tư nhiều, chi phí mất càng lớn và động lực để tiếp tục càng cao.

Sự vô lý này được thúc đẩy bởi “nhu cầu nhất quán” (biểu thị lòng tin) vì chúng ta ghé sự mâu thuẫn. Nếu hủy bỏ dự án khi mới đi được nửa chặng đường nghĩa là chúng ta tạo ra sự mâu thuẫn và thừa nhận mình từng nghĩ khác, còn tiếp tục dự án 1 cách vô nghĩa sẽ trì hoãn sự thừa nhận này và giúp ta giữ thể diện – đây là cách ngụy biện chi phí đã mất vận hành trong não.

Tất nhiên có những lý do hợp lý để tiếp tục đầu tư vào 1 điều gì đó, nhưng cần cẩn thận nếu tiếp tục vì những lý do sai lầm (như biện minh về khoản đầu tư không thể thu hồi). Việc đưa ra quyết định hợp lý đòi hỏi phải quên đi các chi phí mình đã bỏ ra cho đến hiện tại, và phải xem xét về lợi ích-chi phí tương lai.

06. Có qua có lại – Đừng lấy đồ uống miễn phí

Hiện tượng có qua có lại: con người cảm thấy vô cùng khổ sở khi mắc nợ 1 ai đó.

Hiện tượng “có qua có lại” là chiến thuật cổ xưa, xuất hiện ở mọi giống loài không có nguồn lương thực. Khi ta giết được 1 con hươu và chia sẻ với bầy đàn của mình, và sau đó sẽ nhận được chiến lợi phẩm của người khác à là chiến thuật sinh tồn hữu dụng, là cốt lõi của sự hợp tác giữa người-người để phát triển.

Về mặt ứng dụng, khi ai đó tiếp cận ta trong siêu thị để mời nếm chút bánh, rượu,… thì hãy từ đối đề nghị của họ trừ khi muốn tủ lạnh chất đầy món ăn không ưa thích – đây là hình thức “tống tiền êm ái”.

07 - 8. Thành kiến chứng thực  – Hãy cảnh giác với trường hợp cá biệt

Thành kiến chứng thực là xu hướng diễn giải thông tin mới sao cho trở nên phù hợp với lý thuyết, đức tin và niềm tin sẵn có của chúng ta (hay lọc bỏ bất cứ thông tin mâu thuẫn với cái nhìn vốn có của mình).

Đây là thói quen nguy hiểm nhưng lại rất hay gặp, vì “điều loài người giỏi nhất là diễn giải mọi thông tin mới khớp với kết luận ban đầu”. Vậy cần làm gì? Khi từ “ngoại lệ” đột nhiên xuất hiện hãy dỏng tai lắng nghe vì trí óc thường quên đi bằng chứng phủ quyết sau 1 thời gian ngắn, khi càng tin vào tính chính xác của lý thuyết mình đưa ra, càng phải tích cực tìm bằng chứng phủ quyết.

Vì chúng ta sống chủ yếu dựa vào các suy đoán, và khi những suy đoán càng mơ hồ thì “thành kiến chứng thực” càng mạnh mẽ. Các cuốn sách rèn luyện bản thân hoặc dạy làm giàu là ví dụ kinh điển, khi mà các tác giả chỉ thu thập cả đống bằng chứng để củng cố giả thuyết của họ nên các độc giả không thể tìm ra bằng chứng phủ quyết trong sách. Ví dụ thứ 2 là mạng internet, để tìm thông tin ta thường tìm các trang tin và blog mà quên rằng các web ưa thích chỉ phản ánh các giá trị mà vốn ta đã tin vào, hơn nữa nhiều trang còn hiện nội dung theo sở thích cá nhân và lịch sử truy cập khiến cho các ý kiến mới và khác biệt biến mất khỏi tầm nhìn à lẽ tất nhiên là ta rơi vào những cộng đồng cùng tư tưởng, từ đó chứng thực thêm niềm tin đã cũ – lún sâu vào thành kiến chứng thực.

Để chống lại thành kiến chứng thực, hãy thử viết ra những niềm tin/cách nhìn nhận về thế giới, sức khỏe, sự nghiệp,… và tìm kiếm bằng chứng phủ quyết. Từ bỏ niềm tin cần nhiều nỗ lực nhưng cần thiết.

09. Thành kiến quyền lực – Đừng cúi đầu trước quyền lực

Nghiên cứu: các đối tượng thí nghiệm phải gây sốc điện ngày càng tăng với 1 người ngồi cách họ lớp kính, với dòng điện tăng dần từ 15 vôn, 45 vôn,… tới mức chết người là 450 vôn; nhưng nạn nhân là diễn viên đóng vai chứ thực tế không có dòng điện nào cả. Khi người trong phòng kêu gào vì đau đớn và người gây sốc điện muốn dừng lại, giáo sư nói “Tiếp tục đi vì điều này cần thiết cho thí nghiệm” thì hơn nửa số người tham gia tiếp tục cho mức điện thế tối đa chỉ vì muốn tuân theo kẻ nắm quyền (giáo sư).

Bất cứ khi nào sắp quyết định chuyện gì, hãy nghĩ về những nhân vật có quyền lực có thể đang gây ảnh hưởng đến lý trí của mình.

 

10. Hiệu ứng đối lập – Đừng mang theo cô bạn siêu mẫu

Hiệu ứng đối lập: chúng ta coi 1 cái gì đó là đẹp/bắt mắt/to lớn khi trước mắt ta là thứ gì đó xấu xí/rẻ tiền/nhỏ bé. Điều này gây lúng túng trong việc đưa ra phán quyết triệt để.

Ví dụ, nghiên cứu ghi nhận người ta sẵn sàng đi bộ thêm 10 phút để tiết kiệm 10 đô la tiền mua thực phẩm, nhưng lại không làm thế khi mua 1 bộ vest 1000 đô la. Theo logic thì nên chọn đi bộ hoặc không trong cả 2 trường hợp vì kết quả giống nhau. Điểm yếu của chúng ta là không nhìn thấy những sự thay đổi nhỏ diễn ra từ từ, như tiền không ngừng mất giá nhưng chúng ta không để ý vì lạm phát diễn biến theo thời gian. Và vì chúng ta đắm chìm với các siêu mẫu trong quảng cáo, nên chỉ thấy những người phụ nữ đẹp là hơi hấp dẫn mà thôi.

11.  Thành kiến về thứ sẵn có – Vì sao ta thà có 1 bản đồ sai còn hơn không có gì cả

Thành kiến về thứ sẵn có: chúng ta vẽ 1 bức tranh về thế giới qua việc dùng các ví dụ gần như ngay lập tức hiện lên trong tâm trí. Điều này không hợp lí vì mọi thứ không xuất hiện thường xuyên hơn chỉ vì chúng ta nghĩ đến chúng hơn.

Do thành kiến này, chúng ta thường hay phóng đại rủi ro của việc trở thành nạn nhân của vụ rơi máy tay, tai nạn xe hơi, thảm sát và coi nhẹ rủi ro từ những nguyên nhân khác ít chú ý hơn như tăng huyết áp, ung thư. Hay nói cách khác, chúng ta gán quá nhiều khả năng cho những kết quả ngoạn mục, ồn ào và xem nhẹ những thứ lặng lẽ, vô hình - ta thường suy nghĩ theo hướng thái quá, chứ không theo định lượng.

Về mặt y học, các bác sĩ có thể áp dụng phương thức chữa trị yêu thích của mình (cách họ biết rõ) vào mọi trường hợp có thể dù họ biết có những phương pháp điều trị phù hợp hơn. Khi chúng ta không có giải pháp nào khác, ta vẫn sử dụng 1 công cụ không phù hợp – giống đến thành phố xa lạ mà không có bản đồ nên lấy tạm bản đồ quê nhà ra dùng.

Vì thế, cần né thành kiến về thứ sẵn có bằng cách dùng thời gian ở bên những người có tư duy, kinh nghiệm và năng lực chuyên môn khác mình. Chỉ khi tiếp thu ý kiến người khác mới có thể vượt qua thành kiến này.

12. Ngụy biện chuyện tồi tệ đi để rồi trở nên tốt hơn – Vì sao cần cảnh giác câu “không vấp ngã, không thành công”

Ngụy biện chuyện tồi tệ đi để rồi trở nên tốt hơn là 1 biến thể của thành kiến chứng thực. Khi vấn đề tiếp tục trở nên tồi tệ thì dự báo càng được củng cố, và khi tình hình tốt lên bất ngờ thì tiên đoán cũng đúng – dù kết quả thế nào người ngụy biện đều có lợi.

Vì thế, khi ai đó nói “mọi chuyện tệ đi để rồi trở nên tốt hơn” thì cần cảnh giác. Tất nhiên vẫn có những tình huống mọi chuyện tụt dốc sau đó tốt hơn như chuyển đổi nghề nghiệp, tái tổ chức doanh nghiệp,… nhưng tất cả những trường hợp này đều thấy diễn biến nhanh chóng nếu các biện pháp được thực hiện có hiệu quả, các cột mốc đều rõ ràng và dễ dàng kiểm chứng. Cần nhìn vào thực tế thay vì ngước lên trời.

13. Thành kiến truyện kể - Ngay cả những câu chuyện có thật cũng chỉ là cổ tích

Thành kiến truyện kể: trước khi bắt đầu tư duy 1 cách khoa học, người ta sử dụng các câu chuyện để lý giải thế giới. Vì thế thần thoại có từ lâu đời hơn triết học.

Chúng ta vốn thích đan cài 1 đống chi tiết lộn xộn vào với nhau để tạo câu chuyện gọn ghẽ và muốn cuộc sống của mình đi vào khuôn khổ để dễ dàng làm theo. Và bằng cách đóng khung những chi tiết vào 1 câu chuyện có tính thống nhất, bỗng dưng chúng ta “hiểu ra” những điều nhất định, như Vì sao Hiệp ước Versailles lại dẫn đến thế chiến thứ II,… Từ “hiểu” ở đây không phải theo nghĩa truyền thống, mà chỉ đơn giản do ta gắn ý nghĩa vào chúng ta mà thôi. Những câu chuyện từ những thực thể mơ hồ được đơn giản hóa, bóp méo hiện thực và lọc bỏ những thứ không phù hợp.

Bởi vì truyện kể thu hút chúng ta, còn những chi tiết trừu tượng thì khô cằn đến mức chán ngắt. Từ đó dẫn đến hệ quả là những câu chuyện mang tính giải trí và chuyện bên lề được ưu tiên hơn các thực tế quan trọng.

Giải pháp là hãy phân tích chúng, tự hỏi “họ đang cố gắng che giấu điều gì?”. Thử đào sâu quá khứ và nhìn nhận cuộc sống bên ngoài bối cảnh của nó, ta sẽ thấy cuộc sống không hề đi theo 1 con đường thẳng đến ngày hôm nay mà là hàng loạt các sự kiện và trải nghiệm không được lên kế hoạch, không có sự kết nối với nhau. Bất cứ khi nào nghe 1 câu chuyện, hãy tự hỏi: ai là người kể chuyện, động cơ của người đó là gì và điều gì được che giấu đằng sau câu chuyện đó? Những yếu tố bị bỏ qua có thể không hề liên quan, hoặc thậm chí liên quan hơn những yếu tố trong truyện. Vấn đề thực sự: chúng đem đến ảo tưởng rằng chúng ta đạt được sự hiểu biết, và điều đó tất nhiên khiến ta vớ phải những rủi ro lớn hơn và đẩy chúng ta vào tình huống nguy hiểm.

14. Thành kiến hồi tưởng – Vì sao bạn nên viết nhật ký

Thành kiến hồi tưởng (hiện tượng tôi đã bảo rồi mà): nhìn lại quá khứ, mọi thứ có vẻ như thật rõ ràng và tất yếu.

Tại sao thành kiến hồi tưởng lại nguy hiểm? Vì nó khiến ta tin rằng mình là người có khả năng dự đoán giỏi hơn thực tế, khiến ta ngạo mạn về sự hiểu biết của mình, và hệ quả là hứng chịu quá mức mạo hiểm. Và vượt qua điều này không hề dễ dàng, cả những người biết về nó vẫn mắc bẫy với tần suất y như những người khác.

Hãy viết nhật ký và các dự đoán của mình về sự nghiệp, cân nặng,… và thi thoảng so sánh ghi chép với diễn biến thực tế, mình sẽ thấy dự báo của mình tồi đến mức nào. Hồi tưởng có thể tạm thời an ủi những kẻ bị ngợp trước những gì phức tạp, nhưng để hiểu sâu về cách thế giới vận hành, tốt hơn hết nên tìm kiếm nguồn khác.

15. Hiệu ứng tự tin thái quá – Vì sao bạn thường đề cao sự hiểu biết và năng lực bản thân

Chúng ta luôn tự tin thái quá vào kiến thức cũng như khả năng dự đoán của mình 1 cách có hệ thống - ở hầu hết mọi lĩnh vực.

Hiệu ứng tự tin thái quá là thước đo khoảng cách giữa những gì người ta thực sự biết và lượng kiến thức mà họ nghĩ rằng mình biết. Và điều đáng ngạc nhiên là các chuyên gia chịu ảnh hưởng của hiệu ứng tự tin thái quá nặng nề hơn so với những người không chuyên khác.

Điều khiến hiệu ứng tự tin thái quá hoành hành và gây hậu quả nghiệm trọng chính là nó không được thúc đẩy bởi cơ cế khuyến khích – nó nguyên sơ và mang tính bẩm sinh, và không hề tồn tại hiệu ứng ngược như “thiếu tự tin” để cân bằng lại. Hiệu ứng này thường gặp ở nam giới, và cả những người bi quan (chỉ là họ ít cực đoan hơn thôi).

Vì thế, hãy ý thức rằng mình thường tự đánh giá quá cao sự hiểu biết của bản thân. Hãy biết nghi ngờ các dự báo, nhất là khi chúng do các chuyên gia đưa ra. Và với mọi kế hoạch, hãy thiên vị kịch bản nào bi quan nhất. Như thế, ta sẽ có cơ hội xét đoán tình huống 1 cách chân thực.

16. Kiến thức tài xế - Đừng quá tin vào phát thanh viên

Có 2 dạng kiến thức, là kiến thức thật sự (ở những người đã bỏ ra rất nhiều thời gian và công sức để tìm hiểu 1 đề tài) và kiến thức tài xế (học chỉ để thuyết trình). Có nhiều người có chất giọng rất tốt nhưng những thứ họ trình bày không phải kiến thức của chính họ, họ chỉ thốt ra trơn tru như đọc 1 kịch bản mà thôi.

Đề đề phòng hiệu ứng tài xế, cần biết khái niệm “vòng tròn hiểu biết”: bên trong vòng tròn là những thứ ta biết rất rõ, còn những gì bên ngoài là mình chỉ hiểu lơ mơ. Do đó “Bạn phải giữ vững vị trí của mình trong vòng tròn hiểu biết. Bạn phải biết mình hiểu được những gì và không hiểu được những gì. Vòng tròn của bạn lớn đến đâu không phải là điều tối quan trọng. Điều tối quan trọng là bạn biết được chu vi vòng tròn đó.”

Hiểu kiến thức tài xế để tránh việc nhầm lẫn giữa người dẫn chương trình, phát thanh viên, đặc biệt là kẻ khéo miệng và người thích ba hoa với những người thực sự hiểu biết. Một dấu hiệu khác biệt rõ ràng là những chuyên gia thực sự biết giới hạn của những điều họ biết và những gì họ không biết. Nếu họ nhận thấy mình đã rơi ra khỏi vòng tròn hiểu biết của bản thân, họ sẽ im lặng hoặc chỉ nói “tôi không biết”. Họ thốt ra điều đó 1 cách hiển nhiên, còn những gã tài xế sẽ nói đủ thứ trừ câu nói đó.

17. Ảo tưởng kiểm soát – Bạn kiểm soát ít hơn bạn nghĩ

Ảo tưởng kiểm soát là xu hướng tin rằng chúng ta có thể tác động đến 1 điều gì đó mà chúng ta không thể suy chuyển được.

Nghiên cứu: xếp những người tham gia vào buồng cách âm và vặn tiếng to dần lên cho đến khi các đối tượng ra dấu dừng lại, buồng A và B giống hệt nhau, trừ buồng B có nút khẩn cấp màu đỏ (bố trí cho có, giúp người tham gia có cảm giác kiểm soát tình hình). Kết quả cho thấy người ở buồng B chịu được âm thanh ở mức khá hơn nhiều.

Không nhiều thứ ta có thể giữ trong tầm kiểm soát. Vì thế, hãy tập trung vào 1 số ít những việc quan trọng mà mình có thể thực sự tác động vào. Còn những việc khác thì: điều gì đến, sẽ đến.

18. Xu hướng làm vì thưởng – Không bao giờ trả công luật sư theo giờ

Xu hướng làm vì thường nghĩa là người ta có xu hướng làm mọi thứ để hưởng lợi tối đa từ hình thức khen thưởng.

Thực tế có 2 điều, đầu tiên là mức độ thay đổi chóng vánh trong cách xử sự của mọi người khi phương thức khen thưởng được áp dụng hoặc thay đổi, thứ 2 là thực tế người ta chỉ chăm chăm nhắm đến việc tưởng thưởng vì chính bản thân họ, chứ không vì những dụng ý lớn hơn ẩn sau chúng.

Khi muốn tác động đến hành vi của 1 nhóm/tổ chức, ta có thể nói về giá trị và tầm nhìn, nhưng điều hiệu quả hơn gần như luôn là các biện pháp tưởng thưởng (không nhất thiết luôn là tiền). Ví dụ, các quý tộc thời Trung cổ từ bỏ cuộc sống nhung lụa để lao vào các cuộc thập tự chinh dù họ thừa biến hành trình này khó khăn và nguy hiểm. Câu trả lời là cơ chế tưởng thưởng, nếu họ sống sót trở về thì họ có thể giữ chiến lợi phẩm từ cuộc chiến và sống sung túc suốt đời, nếu họ chết thì sẽ ra đi như những kẻ tử vì đạo với các lợi ích đi kèm – 1 quyết định vẹn cả đôi đường.

Chính vì thế, với các luật sư, kiến trúc sư, chuyên gia tư vấn, nhân viên kế toán hay thầy dạy lái xe thì đừng trả tiền công theo giờ mà hãy luôn thương lượng 1 giá cố định ngay từ đầu. Luôn phải đề phòng xu hướng làm vì thưởng, nếu 1 cá nhân/tổ chức khiến bạn bối rối, hãy tự hỏi xem họ hưởng lợi gì từ đó, hầu hết 90% có thể lý giải được.

19. Dao động về trung bình – Hiệu quả đáng ngờ của bác sĩ, chuyên gia tư vấn và chuyên gia trị liệu tâm lý

Dao động về trung bình nghĩa là các sự kiện cực đoan, sự kiện xảy ra tiếp sau thường có khả năng bớt cực đoan hơn.

Ví dụ, vì muốn nâng cao tinh thần của nhân viên, giám đốc nhân sự cử 3% số nhân viên làm việc kém nhiệt huyết nhất tham gia 1 khóa học. Và kết quả là lần tới ông theo dõi nhiệt huyết của họ thì những người này không còn nằm trong top dưới nữa – thay vào đó là những người khác. Khó nói là nhờ khóa học vì độ nhiệt huyết của nhóm nhân viên này có thể vẫn trở về mức trung bình của họ ngay cả khi không tập huấn.

Phớt là hiện tượng dao động về mức trung bình có thể gây hại, ví dụ về giáo viên, sau bài kiểm tra những học sinh điểm cao được khen ngợi còn điểm thấp bị chê trách, và sau bài kiểm tra sau thì các học sinh khác thay thế vị trí này, vì thế giáo viên kết luận “cây gậy hiệu quả hơn củ cà rốt” – khiến trách có tác dụng và khen ngợi gây cản trở, đây là 1 suy nghĩ sai lầm. Vì thế, khi nghe “tôi bị ốm, đến bác sĩ vài ngày thấy khỏe hơn”, hãy nghĩ đến dao động về trung bình.

20. Thành kiến kết quả - Đừng bao giờ nhìn vào kết quả để phán xét 1 quyết định

Thành kiến kết quả là chúng ta thường đánh giá các quyết định dựa trên kết quả thay vì quá trình ra quyết định.

Giả thuyết: cho 1 triệu con khi mua bán cổ phiếu, sau 1 tuần khoảng 1/2 thu lời có thể ở lại, còn 1/2 thua lỗ sẽ trả về, tiếp tục đến khi chỉ còn 1 con khỉ luôn luôn chọn đúng cổ phiếu sinh lời và giờ thành triệu phú – và nó là con khỉ phát đạt, và tất nhiên, chẳng có “nguyên tắc thành công” nào ở đây cả.

Chính vì thế, đừng bao giờ đánh giá 1 quyết định chỉ dựa trên kết quả của nó, đặc biệt khi đánh giá ấy chịu tác động bởi yếu tố ngẫu nhiên và “các yếu tố ngoại cảnh”. Một kết quả tồi không hẳn chỉ ra 1 quyết định tồi, và ngược lại. Do đó thay vì tự trách mình vì quyết định sai lầm hay tự tưởng thưởng vì 1 quyết định có thể do trùng hợp mà dẫn đến thành công, hãy ghi nhớ tại sao mình lại chọn những gì đã chọn. Liệu các lý do có hợp lý không? Và nếu tiếp tục với phương pháp đo có thu được kết quả tốt hay không, ngay cả khi không may mắn ở lần trước đó.

21. Nghịch lý lựa chọn – Ít hơn là nhiều hơn

Nghịch lý lựa chọn nghĩa là tuy nhiều lựa chọn sẽ làm ta hào hứng, nhưng quá nhiều sẽ làm khổ não và phá hủy chất lượng cuộc sống.

Có 3 nguyên nhân của nghịch lý lựa chọn: (1) gây tê liệt tư duy: ví dụ khi có quá nhiều lựa chọn khác hàng sẽ khó đưa ra quyết định và họ không mua gì hết, (2) quyết định kém đi, như khi đặt ra quá nhiều tiêu chuẩn chọn bạn đời thì sẽ stress là lựa chọn chỉ dựa vào bề ngoài hấp dẫn, và (3) dễ trở nên bất mãn vì không biết chắc mình lựa chọn đúng.

Để vượt qua nghịch lý lựa chọn, cần suy nghĩ thật kỹ về những gì mình muốn trước khi xem xét các lời chào sẵn có, hãy viết ra các tiêu chuẩn và bám sát vào đó. Điều quan trọng là phải hiểu rằng không bao giờ có thể đưa ra quyết định hoàn hảo khi có quá nhiều khả năng, đây là điều phi lí. Vì thế hãy học cách chấp nhận lựa chọn “khá”, trong thời đại không giới hạn sự lựa chọn này thì “tạm được” mới là tối ưu.

22. Thành kiến yêu thích – Bạn thích tôi, bạn thực sự thích tôi

Thành kiến yêu thích là khi chúng ta càng thích ai đó, chúng ta càng dễ có xu hướng mua hàng của họ hoặc giúp đỡ họ.

“Dễ mến” thực chất là gì? Chúng ta nhìn nhận người khác là dễ chịu, nếu như (1) họ có vẻ ngoài hấp dẫn, (2) họ tương đồng với chúng ta về xuất thân, tính cách hoặc sở thích, và (3) họ thích chúng ta. Hệ quả là quảng cáo luôn tràn ngập những người hấp dẫn.

Vì thế, nếu ta là người bán hàng thì hãy làm sao cho người mua nghĩ rằng mình thích họ. Còn nếu là người tiêu dùng thì luôn nhớ đánh giá sản phẩm độc lập với người đang bán nó, hãy gạt bỏ người bán ra khỏi đầu bạn, hoặc vờ như mình chẳng hề thích họ.

 

23. Hiệu ứng sở hữu – Đừng cố bám lấy thứ gì

Hiệu ứng sở hữu nghĩa là khi ta bán 1 thứ gì đó, ta ra giá cao hơn cái mà mà chính chúng ta sẵn sàng trả.

Điều này thể hiện rõ trong lĩnh vực nhà đất, khi mà người bán nhà trở nên gắn bó với ngôi nhà của họ và vì thế luôn đánh giá quá cao giá trị của chúng. Họ chê giá thị trường và trông đợi người mua trả cao hơn – điều hoàn toàn ngớ ngẩn vì phần chênh lệch này là giá trị tình cảm. Có thể nói chúng ta giỏi thu thập các thứ hơn vứt bỏ chúng, điều này không chỉ giải thích vì sao nhà chúng ta chất đầy những thứ lỉnh kỉnh và còn giải thích vì sao những người yêu tem, đồng hồ và tác phẩm nghệ thuật hiếm khi từ bỏ bộ sưu tập của họ.

Tương tự trong thị trường việc làm, nếu bạn đang ứng tuyển 1 công việc và không nhận điện thoại hồi âm thì có mọi lý do để thất vọng, nhưng nếu bạn đến vòng cuối rồi mới bị từ chối thì nỗi thất vọng có thể còn lớn hơn – thật phi lý, vì chỉ có hoặc được nhận, hoặc không mà thôi, những vấn đề khác không quan trọng.

Vì thế, đừng cố bám lấy thứ gì, hãy coi tài sản của bạn như một thứ mà “vũ trụ” (hay bất cứ thứ gì bạn tin vào) chỉ tạm thời ban tặng cho bạn. Hãy nhớ rằng chúng có thể bị lấy đi trong nháy mắt

24. Sự trùng hợp – Tính tất yếu của những sự kiện khó tin

Vào lúc 7:15 tối ngày 1/3/1950, 15 thành viên của đội hợp xướng nhà thờ Beatrice gặp nhau theo lịch để tập dợt nhưng vì lý do các cá nhân nên họ đều đến muộn. Đúng 7:25 nhà thờ nổ tung, và không ai thiệt mạng. Dù đội chữa cháy tìm được nguyên nhân là do rò rỉ khí ga, nhưng các thành viên đội hợp xướng tin chắc rằng họ nhận tín hiệu từ Chúa. Vậy thật sự từ Chúa hay chỉ là trùng hợp?. Hãy vẻ 4 ô vuông tượng trưng cho nguy cơ, ô (1) là dàn hợp xướng trì hoãn và nhà thờ phát nổ, (2) dàn hợp xướng trì hoãn và nhà thờ không nổ, (3) dàn hợp xướng đến đúng giờ và nhờ thờ nổ, (4) dàn hợp xướng đến đúng giờ và nhà thờ không nổ. Ước tính xác suất, mỗi ngày có hàng triệu đội hợp xướng tập trung lại để tập dợt đúng theo lịch và nhà thờ không nổ (trường hợp 4), và vì thế, câu chuyện (1) không còn là không tưởng nữa.

Chúng ta có xu hướng phạm sai lầm khi xem xét các khả năng. Nếu như ai đó nói “không bao giờ”, cần xem xét đó như 1 khả năng rất nhỏ nhưng vẫn lớn hơn 0. Do dó, đừng quá phấn khích, những tình huống khó tin vốn chính xác là như vậy: hiếm hoi nhưng hoàn toàn có thể xảy ra. Không có gì đáng ngạc nhiên khi chúng xảy ra, chỉ ngạc nhiên khi chúng không bao giờ xảy ra.

25. Tư duy tập thể - Thảm họa của sự tuân thủ

Tư duy tập thể là khi 1 nhóm người thông minh đưa ra những quyết định liều lĩnh bởi tất cả mọi người đều điều chỉnh ý kiến của minh sao cho phù hợp với sự đồng thuận giả định. Vì thế, các đề xuất cứ thế được thông qua trong khi mỗi thành viên có thể đã phủ quyết nếu như không có áp lực nhóm.

Giáo sư tâm lý Irving đã nghiên cứu về nhiều vụ thất bại, chúng đều theo quy trình sau: (1) các thành viên có quan hệ khăng khít trong nhóm nuôi dưỡng tinh thần đồng đội thông qua những ảo tưởng (vô thức), 1 trong số đó là niềm tin vào sự bất khả chiến bại (nếu lãnh đạo và nhóm cố vấn tự tin kế hoạch thành công thì may mắn sẽ đứng về phía chúng ta), tiếp theo là (2) ảo tưởng về sự nhất trí (nếu cùng chung ý kiến, thì bất cứ quan điểm phủ quyết nào ũng là sai), cuối cùng (3) mỗi người đều vui mừng vì là 1 phần của nhóm (thể hiện sự lo ngại đồng nghĩa việc tự loại mình khỏi nhóm) – 1 quy luật sống còn của tiến hóa.

Vì thế, nếu có bao giờ nhận thấy mình đang ở trong 1 đội ngũ khăng khít và đồng thuận, bạn phải nói ra suy nghĩ của mình, ngay cả khi cả đội không thích điều này. Hãy đặt nghi vấn trước giả thuyết ngầm, ngay cả trước nguy cơ bị gạt ra khỏi cái tổ ấm của mình. Nếu bạn đứng đầu 1 nhóm, hãy cử ra 1 người đóng vai trò phá bĩnh, tuy không là thành viên được yêu mến nhất nhóm nhưng có thể là người quan trọng nhất.

26. Phớt lờ khả năng – Vì sao bạn sẽ sớm chơi sổ số

Nghiên cứu: chia 2 nhóm, nhóm A được cho biết sẽ sốc điện nhẹ, nhóm B biết nguy cơ sốc điện 50%. Sau đó đo lường nhịp tim, vẻ căng thẳng, ra mồ hôi,… trước khi bắt đầu, kết quả là không hề có sự khác biệt giữa 2 nhóm. Sau đó nhóm B được thông báo giảm tỷ lệ 50% còn 20%, 10% rồi 5% và kết quả vẫn như cũ, Tuy nhiên khi tuyên bố tăng cường độ dòng điện thì cấp độ lo lắng ở 2 nhóm đều tăng giống nhau. Điều này cho thấy chúng ta phản ứng trước mức độ dự báo của sự kiện (quy mô trò may rủi, cường độ dòng diện) chứ không phải khả năng xảy ra nó. Nói dễ hiểu: chúng ta không có trực giác nắm bắt khả năng xảy ra. Tiếp tục thí nghiệm trên, chỉ khi nhóm B giảm xuống 0% thì mới phản ứng khác so với nhóm A, hay nói cách khác 0% rủi ro tuyệt đối tốt hơn nhiều so với 1% rủi ro (1 khả năng cực thấp.

Vì chúng ta không có trực giác về rủi ro nên không giỏi phân biệt các đe dọa. Với mối đe dọa dàng nghiêm trọng và chủ đề càng khuấy động cảm xúc (như phóng xạ) thì dường như việc giảm nhẹ rủi ro không thể làm ta yên lòng. Đã có nghiên cứu chứng minh sự sợ rủi ro nhiễm độc từ độc chất ở mức 99% so với 1% là ngang nhau – 1 kết quả bất hợp lý nhưng rất đỗi bình thường.

27. Lỗi khan hiếm - Vì sao miếng cuối cùng trong lọ khiến bạn thèm rỏ dãi

Chúng ta sưu tập tem, đồng xu,… ngay cả khi chúng chẳng phục vụ 1 mục đích thực tế nào vì bưu điện không chấp nhận tem cũ, ngân hàng không lấy đồng xu cũ nhưng chúng vẫn rất cuốn hút vì chúng khan hiếm. Tương tự trong môi giới nhà đất, khi người mua đang hứng thú mà không thể ra quyết định, nhân viên môi giới thường nói có người vừa đi xem mảnh đất này và rất hứng thú. Điều này khiến các khách hàng tiềm năng nhìn thấy cơ hội sắp biến mất trước mắt nên họ phải hành động và ký vào thỏa thuận – vì sự khan hiếm tiềm năng của nguồn cung. Về khía cạnh khách quan thì điều này vô lí, vì người khách hàng đó muốn hoặc không muốn mua, dù có người khác đi xem hay không.

Vì thế, phản ứng thông thường trước sự khan hiếm là đánh mất khả năng sáng suốt. Hãy đánh giá các sản phẩm và dịch vụ thuần túy dựa trên giá cả và lợi ích của chúng. Nếu món đồ đang biến mất nhanh chóng hoặc nếu có người muốn mua cũng chẳng có nghĩa lý gì.

28. Phớt lờ tỷ lệ cơ bản – Khi nghe tiếng vó ngừa, chớ kỳ vọng nhìn thấy ngựa vằn

Phớt lờ tỷ lệ cơ bản là khi người ta bỏ qua những cấp độ phân bổ cơ bản.

Trong y học, hiện tượng này rất quan trọng vì tôn chỉ y khoa là “khi nghe tiếng vó ngựa chớ kỳ vọng nhìn thấy ngừa vằn”, nghĩa là cẩn khảo sát khả năng mắc những bệnh phổ biến nhất trước khi chẩn đoán những bệnh lạ, ngay cả khi mình là bác sĩ chuyên khoa. Ví dụ đau ngửa đầu có thể do nhiễm siêu vi hoặc u não, nhưng nhiễm virus phổ biến hơn nên ưu tiên chẩn đoán theo hướng này trước khi tìm khối u. Có lẽ các bác sĩ là người làm nghề duy nhất được đào tạo về tỷ lệ cơ bản.

Một số lý do tỷ lệ cơ bản bị phớt là là “thành kiến sống còn” – chương 1. Ta thường có xu hướng chỉ nhìn thấy những cá nhân và công ty thành công bởi những trường hợp không thành công thường không/ít được đề cập. Điều này khiến ta bỏ quan mất phần lớn những trường hợp “vô hình”.

29. Ảo tưởng của kẻ chơi bạc – Vì sao “lực cân bằng của vũ trụ” lại là nhảm nhí

Ảo tưởng của kẻ chơi bạc cho rằng có lực cân bằng vũ trụ, nhưng thực chất các sự kiện độc lập sẽ không có lực cân bằng nào xảy ra hết.

Ví dụ kinh điển, 1 đồng xu được tung 3 lần và lần nào rơi xuống mặt ngửa cũng ở trên, giả sử phải dự đoán lần tiếp theo thì tư duy hầu hết sẽ chọn mặt sấp dù khả năng xảy ra mặt ngửa cũng tương tự. Hay nói cách khác, ảo tưởng của kẻ chơi bạc khiến chúng ta tin rằng phải có sự thay đổi. Tuy nhiên 1 đồng xu được tung 50 lần toàn mặt ngửa, lúc này chọn mặt ngửa mới là lựa chọn khôn ngoan vì đồng xu có khả năng đã bất cân bằng.

Do đó, hãy xem xét kỹ hơn các sự kiện độc lập và phụ thuộc lẫn nhau diễn ra xung quanh. Những sự kiện độc lập hoàn toàn chỉ tồn tại ở casino, sổ số hay lý thuyết. Còn thực tế thì thị trường, kinh doanh, sức khỏe,…thường liên quan với nhau, hay điều đã xảy ra sẽ tác động đến điều sẽ xảy ra. Cho dù điều này an ủi ta thế nào thì đơn giãn vẫn không có cân bằng trong các sự kiện độc lập – “gieo nhân nào gặt quả ấy” không tồn tại.

30. Mỏ neo – Vì sao vòng quay may mắn khiến ta bối rối

Mỏ neo là khi chúng ta bắt đầu với 1 điều gì đó chắc chắn, từ đó mạnh dạn bước vào lãnh địa xa lạ.

Nghiên cứu: các sinh viên và những nhà môi giới nhà đất chuyên nghiệp được dẫn đi dạo quanh 1 căn nhà và ước tính giá trị của nó (trước đó họ được biết về 1 mức giá bán đã được lên danh sách ngẫu nhiên), và kết quả là giá mỏ neo càng cao họ càng định giá cao cho căn nhà. Điều này xảy ra ở cả sinh viên và nhà môi giới chuyên nghiệp – thậm chí chuyên gia càng dễ bị mỏ neo tác động hơn.

Dễ nhận thấy mỏ neo có mặt ở khắp nơi và tất cả chúng ta đều bám lấy chúng. “Giá bán lẻ gợi ý” được in trên nhiều sản phẩm là ví dụ, vì những người bán hàng chuyên nghiệp biết rằng họ phải ấn định 1 mức giá thật sớm trước khi họ nhận được đề nghị mua hàng.

31. Phép quy nạp – Làm thế nào để cướp trắng hàng triệu đô

 Bẫy tư duy quy nạp là xu hướng kết luận chắc nịch từ những quan sát riêng lẻ.

Ví dụ 1 nhà đầu tư mua cổ phiếu X, giá ban đầu tăng vọt và ông ta cẩn trọng nghĩ “có thể chỉ là bong bóng”, sau đó cổ phiếu tiếp tục tăng giá sau nhiều tháng và sự quan ngại dần trở thành sự phấn khích. Đến nửa năm sau, khi ông mờ mắt trước mọi rủi ro liên quan và đầu tư toàn bộ tiền tiết kiệm vào đó thì bị mắc câu và chết chìm vì bẫy quy nạp. Chỉ 1 sự kiện duy nhất đã đủ triệt tiêu 1 giả thuyết đã được khẳng định cả nghìn lần.

Tư duy quy nạp có thể đem lại những hậu quả kinh hoàng, nhưng chúng ta không thể sống thiếu nó. Chúng ta tin rằng khi lên 1 chiếc máy bay các định luật khí động học sẽ tốt đẹp, ra ngoài đường không bị đánh ngẫu nhiên,… đó là những niềm tin mà khi thiếu chúng, ta không thể sống tiếp, nhưng tất nhiên phải nhớ rằng những điều chắc chắn luôn có tính tạm thời.

Phép quy nạp làm chúng ta đi đến những kết luận đại loại như “Loài người đã luôn sống sót nên sẽ giải quyết bất kỳ vấn đề trong tương lai”, đây là lỗi tư duy nghiêm trọng vì chính vì câu nói này chỉ đến từ 1 loài tồn tại đến hôm nay.

32. Ác cảm với sự mất mát – Vì sao cái xấu lại đáng chú ý hơn cái tốt

Trong quá khứ tiến hóa, chỉ cần phạm 1 sai lầm ngu ngốc là phải trả giá bằng cả tính mạng. Những người liều lĩnh hoặc quá hăng hái chết trước khi họ có thể truyền lại gen của mình cho thế hệ sau, nên những người còn lại cẩn trọng hơn thì sống sót – ta là hậu duệ của họ. Vì thế, không gì ngạc nhiên khi nói ta sợ mất mát hơn trân trọng cái giành được. Thực tế khoa học đã chứng minh, xét về mặt cảm xúc thì thứ mất đi có sức nặng gấp đôi so với thứ nhận được tương đương – khoa học xã hội gọi là ác cảm mất mát.

Vì lý do trên, nếu muốn thuyết phục ai đó về điều gì đừng chỉ tập trung vào lợi thế, hãy nhấn mạnh vào thứ giúp họ tránh được những bất lợi vì nỗi sợ mất đi thứ gì đó thúc đẩ y người ta nhiều hơn là triển vọng nhận được điều gì cùng giá trị. Ví dụ vận động tự khám ngực nên viết “không tự khám ngực sẽ giảm tỷ lệ phát hiện K vú sớm trong thời điểm dễ điều trị” thay vì “tự khám ngực có thể phát hiện sớm K vú”.

Chúng ta không thể phủ nhận 1 điều rằng cái xấu có uy lực và phong phú hơn cái tốt, và chúng ta nhạy cảm với điều tiêu cực hơn tích cực. Điển hình là ta nhớ cách hành xử tồi lâu hơn cách hành xử tốt.

33. Ỷ lại tập thể - Vì sao các nhóm lại lười biếng

Ỷ lại tập thể là khi trong tập thể, công sức từng cá nhân bỏ ra ít hơn so với khi làm độc lập (thể hiện trực tiếp).

Đây là 1 hành vi có lý, vì hà có gì phải bỏ ra toàn bộ năng lượng khi mình chỉ cần 1/2 là đủ - đặc biệt là khi tiết kiệm công sức mà không ai biết. Nói 1 cách đơn giản, đây là 1 hình thức ăn gian mà tất cả chúng ta đều phạm phải ngay cả khi điều đó xảy ra 1 cách vô thức. Tuy công sức từng cá nhân giảm xuống nhưng sự đầu tư không bị kìm hãm hẳn, vì hậu quả chính là thứ ngăn cản chúng ta thư giãn và bỏ mặc người khác làm việc vất vả. Khi bị phát hiện sẽ bị loại khỏi tập thể hoặc bị phỉ báng, vì thế tiến hóa đã cho ta các giác quan tinh tế để làm biếng đủ để không phải chịu hậu quả, hay làm sao để nhận biết sự biếng nhác của người khác.

Ỷ lại tập thể có những hệ quả thú vị. Như khi trong tập thể, ta có xu hướng dè dặt không chỉ trong việc tham gia mà còn cả việc chịu trách nhiệm, không ai muốn chịu trách nhiệm cho các hành vi sai trái hay quyết định kém coi của 1 nhóm cả. Hoặc vì náu mình sau những quyết định của tập thể, mà tập thể có xu hướng chấp nhận mạo hiểm lớn hơn so với các thành viên khi tự mình quyết định, có thể lý luận rằng họ không phải người duy nhất do lỗi nếu xảy ra điều ngoài ý muốn.

Vì thế, trong tập thể người ta hành xử khác với khi đơn độc. Và bất lợi của tập thể có thể được giảm nhẹ bằng cách làm sao cho công sức cá nhân càng dễ nhận biết càng tốt.

34. Tăng trưởng theo hàm số mũ – Mảnh giấy làm ta bối rối

Bằng trực giác, chúng ta hiểu được sự tăng trưởng tuyến tính nhưng lại không hiểu được sự tăng trưởng theo cấp số mũ (hay phần trăm). Lý do vì tổ tiên của chúng ta không cần đến nó, như ai bỏ ra gấp đôi thời gian để hái quả sẽ thu về số lượng nhiều gấp đôi, ai săn được 2 voi ma mút sẽ được gấp đôi,…Nhưng ngày nay thì khác, ví dụ “Lạm phát ở mức 5% mỗi năm” nghe không tệ lắm, nhưng thử tính nhanh 70:5=14 (năm) nghĩa là sau 14 năm thì 1 đồng đô la chỉ còn nửa giá so với chính nó ở hiện tại – 1 thảm họa cho ai có tài khoản tiết kiệm.

Vì thế, khi gặp tỷ lệ tăng trưởng, đừng tin vào trực giác vì chúng ta không có bất cứ trực giác nào về nó cả, phải chấp nhận thực tế. Một chiếc máy tính hay con số 70 thần thánh sẽ thực sự hữu ích.

35. Lời nguyền cho kẻ chiến thắng – Hãy kiềm chế sự phấn khích

Lời nguyền của kẻ chiến thắng ám chỉ rằng người chiến thắng 1 cuộc đấu giá hóa ra lại là kẻ thua cuộc.

Bây giờ nhờ mạng Internet, thậm chí những việc hằng ngày cũng đưa ra đấu giá. Khi cần sơn nhà mình, thay vì tìm 1 thợ sơn ta có thể quảng cáo tìm người làm việc này trên mạng và có tới 30 thợ sơn cách nhà 50km tranh giành việc này. Và đề nghị tốt nhất có cái giá thấp nhất – người thợ sơn tội nghiệp đó dính lời nguyền cho kẻ chiến thắng.

Tại sao chúng ta vẫn cứ mắc vào cái bẫy lời nguyền cho kẻ chiến thắng? Đầu tiên, giá trị thực của nhiều thứ vốn không rõ ràng nên khi các bên càng quan tâm thì khả năng xảy ra 1 cuộc đấu giá phấn khích quá mức càng cao. Thứ hai, chúng ta muốn vượt qua đối thủ cạnh tranh mặc dù chịu thua lỗ.

Vì thế, lời khuyên cho các cuộc đấu giá là “đừng tham dự”, nhưng nếu lỡ bạn tình cờ làm việc ở 1 ngành bắt buộc phải có đấu giá, hãy đặt ra 1 cái giá tối đa và giảm trừ 20% trên tổng số tiền đó để chống lại lời nguyền của kẻ chiến thắng, không trả thêm 1 xu nào hơn thế.

36. Lỗi quy kết cơ bản – Đừng bao giờ hỏi nhà văn liệu tiểu thuyết của ông ta có phải tự nguyện

Lỗi quy kết cơ bản là xu hướng đánh giá quá cao vai trò của các vá nhân và đánh giá thấp các yếu tố ngoại cảnh trong 1 tình huống.

“Mọi câu chuyện đều có 1 gương mặt” – quy tắc tiên quyết của mọi phòng tin tức, và cũng là lỗi quy kết cơ bản. Điều này tỏ ra đặc biệt hữu ích trong việc gói gọn các thông tin tiêu cực, như 1 mình Hiler làm nên thế chiến II. Rất nhiều người chấp nhận lối tư duy đơn giản hóa ấy, cho dù chiến tranh là 1 sự kiện không thể dự đoán với vô vàn động lực mà có lẽ chúng ta không bao giờ thực sự hiểu thấu.

Việc chúng ta bận tâm về người khác/khía cạnh con người bắt nguồn từ quá khứ cần thiết để sống còn. Sinh đẻ, tự vệ, săn bắn các loài động vật lớn là những hoạt động mà cá nhân không thể tự thực hiện được nên những người chọn cuộc sống đơn độ đã biến mất khỏi nguồn gen – nói cách khác, cuộc sống của chúng ta từng phụ thuộc và xoay quanh những người khác, và điều ngày giải thích tại sao chúng ta lại quá ám ảnh với những người xung quanh. Hệ quả là 90% thời gian chúng ta nghĩ về người khác, và chỉ 10% còn lại để đánh giá những bối cảnh và yếu tố khác.

Do đó, dù chúng ta bị mê hoặc bởi vở kịch cuộc đời thì những diễn viên trên sân khấu cũng không phải những cá nhân hoàn hảo tự chủ. Nếu muốn hiểu vở kịch, hãy quên những người biểu diễn mà hãy chú ý thật kỹ vào những yếu tố đang điều kiện người nghệ sĩ ấy.

37. Tư duy nhân quả sai lệch – Vì sao bạn không nên tin vào lũ cò

Tư duy nhân quả sai lệch đánh lạc hướng chúng ta hầu như mỗi ngày, ví dụ “Động lực của người lao động dẫn đến lợi nhuận doanh nghiệp cao hơn” hay người ta chỉ có nhiều động lực hơn bởi vì công ty đang làm ăn phát đạt, hoặc “Càng nhiều phụ nữ trong ban quản trị của 1 doanh nghiệp thì lợi nhuận càng cao” hay do các hãng thu lời cao có xu hướng tuyển dụng nhiều phụ nữ hơn cho ban quản trị. Tương tự về mặt y học, kết luận “ việc thời gian điều trị dài trong bệnh viện có tác động xấu đến bệnh nhân” liệu có đúng, hay do các bệnh nhân được cho ra viện sớm vỗn dĩ khỏe mạnh hơn những người ở lại để điều trị.

Các ví dụ trên cho thấy mối tương liên không có nghĩa là cái này dẫn đến cái kia. Khi xem xét sự kiện 1 cách rõ ràng hơn có thể thấy đôi khi những gì được trình bày là nguyên nhân hóa ra lại là kết quả, và ngược lại, hoặc thậm chí chẳng có mối liên hệ nào cả.

38. Hiệu ứng hào quang – Tại sao những người hấp dẫn thăng tiến nhanh hơn

Hiệu ứng hào quang xảy ra khi 1 khía cạnh duy nhất làm ta lóa mắt và ảnh hưởng đến cách ta nhìn vào bức tranh toàn cảnh.

Hiệu ứng hào quang luôn tác động theo đúng 1 cách: chúng ta nhìn vào chi tiết hoặc thực tế đáng chú ý hay dễ nhận biết. Và một phẩm chất riêng lẻ (nhan sắc, địa vị, tuổi tác) mang lại ấn tượng tích cực hoặc tiêu cực lấn át những điều còn lại, dẫn đến hệ quả chung là sự bất cân xứng. Nhan sắc là ví dụ được nghiên cứu nhiều nhất, ghi nhận rằng chúng ta tự động xem những người ưa nhìn là dễ chịu, thành thật và thông minh hơn.

Mặt ẩn của hiệu ứng hào quang là nó tác động 1 cách vô thức, ví dụ chúng ta cũng quá quen nhìn thấy người nổi tiếng quảng cáo các sản phẩm không liên quan, và tất cả những gì ta cần thu nhận chỉ là gương mặt thu hút, lối sống trong mơ – gắn liền sản phẩm đó.

Hiệu ứng hào quang gây bất công nghiên trọng, thậm chí thành kiến khi quốc tịch, giới tính hoặc chủng tộc trở thành đặc điểm lấn át tất cả vì chúng cản trở chúng ta nhìn ra những phẩm chất thật sự. Vì thế, để chống lại nó cần không chỉ dừng lại ở giá trị bề mặt mà hãy loại bỏ những điểm thu hút nhất. Những gì lộ ra không phải lúc nào cũng đẹp, nhưng luôn giúp ta học hỏi được rất nhiều.

39. Những lối rẽ khác – Xin chúc mừng, bạn đã thắng cuộc

Những lối rẽ khác là kết quả đáng lẽ đã xảy ra mà lại không xảy ra.

Như trò roulette Nga (khẩu súng có 1 viên đạn và 5 ổ đạn rỗng, gí súng vào thái dương bóp cò, nếu còn sống sẽ có 10 triệu đô), cả 5 ngã rẽ có thể mang lại cùng 1 kết quả (giành 10 triệu đô) và lối rẽ thứ 6 dẫn bạn đến tử thần – 1 sự khác biệt khủng khiếp. Còn đối với 1 người luật sư làm việc ở ngôi làng 200 đô/giờ so với New York 600 đô/giờ thì các ngã rẽ không cách nhau bao xa, nhưng lại không chịu bất kỳ rủi ro nào có thể khiến anh ta mất cả gia tài/cuộc sống. Các lối rẽ khác đều vô hình, vì thế chúng ta hiếm khi nghĩ về chúng. Nhưng đối với 1 người có lý trí, 10 triệu đô đến từ 1 rủi ro lớn có giá trị ít hơn so với khoảng tiền tương đương kiếm được sau nhiều năm lao động cực nhọc.

Vì các rủi ro không thể nhìn thấy bằng mắt thường nên hãy luôn luôn xem xét đâu là những lối rẽ khác. Như trên, với người lý trí thì thành công đến từ các thương vụ rủi ro có giá trị thấp hơn so với thành công từ những con đường “tẻ nhạt”. Việc nhìn thấy các lối rẽ khá từ góc độ người ngoài cuộc đã khó, nói gì đến người trong cuộc. Và điều đáng sợ là bộ não sẽ làm mọi thứ để thuyết phục rằng bạn chắc chắn thành công và sẽ che mờ đi bất kỳ suy nghĩ nào về những lối đi khác ngoài con đường đang đi.

40. Ảo tưởng dự báo – Những nhà tiên tri dỏm

“Có 2 loại người dự báo: loại không biết gì, và loại không biết rằng họ không biết gì”. Vấn đề của các nhà dự báo là họ được thoải mái tự tung tự tác mà không chịu hậu quả mấy. Nếu may mắn đoán trúng, họ sẽ được truyền thông quan tâm, còn nếu sai thì họ chẳng chịu phạt gì – dù là tiền đền bù thiệt hại tài chính hay mất uy tín. Viễn cảnh vẹn cả đôi đường này gần như càng khuyến khích họ đưa ra nhiều dự báo, và càng nhiều tiên tri thì khả năng tình cờ nói đúng càng tăng.

Vì thế, hãy biết phê bình khi bạn gặp các dự báo. Hãy tự hỏi mình 2 câu hỏi: (1) Động cơ của vị chuyên gia kia là gì? và (2) Tỷ lệ thành công của anh ta là bao nhiêu?

41. Ảo tưởng liên kết – Tính dối lừa của trường hợp cụ thể

Ảo tưởng liên kết xuất hiện khi 1 tập hợp con lại có vẻ như lớn hơn tập hợp tổng thể - dù điều này là không thể.

Một ví dụ, điều nào sau đây có khả năng xảy ra cao hơn: (a) “Sân bay A bị đóng cửa, các chuyến bay bị hủy” hay (b) “Sân bay A bị đóng cửa vì thời tiết xấu, các chuyến bay bị hủy”. Rõ ràng (a) khả năng cao hơn (b) vì (b) là phải có thêm 1 điều kiện được thỏa mãn là thời tiết xấu, còn (a) có thể gồm đe dọa đánh bom, thời tiết, tai nạn,… Tuy nhiên khi nghe câu chuyện (b) “hợp tai” thì chúng ta lại không xem xét các yếu tố khác.

Kahneman tin rằng có 2 loại hình tư duy cùng tồn tại: (1) trực tiếp, tự động hay trực giác, và (2) ý thức, lý trí, diễn ra chậm, hao tâm tổn sức và hợp logic. Rủi thay, tư duy trực giác thường đi đến kết luận trước tư duy hữu thức. Vì thế, hãy quên chuyện não trái – não phải vì sự khác biệt giữa tư duy hữu thức - trực giác quan trọng hơn nhiều. Với các quyết định quan trọng, cần nhớ rằng ở cấp độ trực giác chúng ta dễ bị thu hút bởi những câu chuyện nghe xuôi tai. Do đó cần luôn cảnh giác với những chi tiết mang lại tâm trạng thoải mái và những cái kết hạnh phúc. Hãy nhớ rằng nếu có thêm 1 điều kiện phải đáp ứng, cho dù nó nghe hợp lý tới mức nào, khả năng xảy ra sẽ thấp hơn chứ không phải cao hơn.

42. Đóng khung ý nghĩa – Vấn đề không phải bạn nói gì, mà là cách bạn nói

Nếu 1 thông điệp được truyền đạt bằng những cách khác nhau, nó sẽ được tiếp nhận theo những cách khác nhau.

Chúng ta phản ứng khác nhau trước những tình huống giống nhau, tùy thuộc vào cách chúng được trình bày. Ví dụ, nghiên cứu cho 1 nhóm người lựa chọn về 2 loại thịt, loại nào tốt cho sức khỏe hơn: (1) 99% không có chất béo và (2) 1% chất béo. Kết quả hầu hết chọn loại (1) dù cả 2 không khác gì. Tiếp tục (1) 98% không chất béo và (2) 1% chất béo thì hầu hết vẫn chọn (1) dù nhiều chất béo hơn.

Ngoài ra, đánh bóng là 1 hình thức đóng khung ý nghĩa phổ biến, như 1 người bị sa thải nghĩa là đang “đánh giá lại sự nghiệp của mình”, 1 người lính tử nạn dù vận đen hay sai lầm ngu ngốc đều là “anh hùng chiến tranh”, diệt chủng được tuyên truyền thành “thanh lọc dân tộc”,…

Hãy thừa nhận là dù chúng ta truyền đạt thông tin gì thì nó cũng hàm chứa 1 chút đóng khung ý nghĩa trong đó, và bản thân điều đó cũng chịu tác động bởi hiệu ứng đó (dù nghe từ bạn thân hay đọc báo).

43. Thành kiến hành động – Vì sao đứng nhìn và chờ đợi là 1 cực hình

Thành kiến hành động là việc tỏ ra tích cực ngay cả khi điều đó chẳng đem lại kết quả.

Trong đá penalty, nghiên cứu cho thấy 1/3 đá vào giữa, 1/3 bên trái và 1/3 bên phải nhưng các thủ môn sẽ nhào sang bên T hoặc P chứ hiếm khi đứng ở giữa vì “thể diện” (vì nhào sang nhầm hướng vẫn ấn tượng và đỡ mất mặt hơn là đứng trân tại chỗ nhìn bóng đi qua). Trong y khoa, khi bác sĩ chưa thể chẩn đoán chắc chắn bệnh gì, và giữa việc can thiệp (như kê thuốc) hoặc chờ đợi để xem xét tình hình thì thường họ sẽ chọn can thiệp. Tất nhiên cả 2 quyết định trên không liên quan đến sự trục lợi mà thực ra con người có xu hướng làm bất kỳ điều gì để không phải ngồi không và chờ đợi trong cảm giác bấc an.

Đây là hiện tượng có từ thời săn bắt-hái lượm, hành động luôn thắng thế so với suy ngẫm vì phản ứng chớp nhoáng là tối quan trọng để sinh tồn (như khi thấy bóng ở bìa rừng giống hổ răng kiếm thì phải chạy thục mạng chứ không ngồi xuống nghĩ xem là gì) – và chúng ta là hậu duệ của những người phản ứng nhanh đó. Tuy nhiên, thế giới ngày nay đã khác và khả năng suy ngẫm được đánh giá cao hơn.

Khi rơi vào hoàn cảnh xa lạ và bấp bên, ta thường cảm thấy mình buộc phải làm gì đó, bất cứ điều gì. Sau đó ta thường cảm thấy khá hơn ngay cả khi chúng ta đã làm mọi chuyện xấu đi do hành động vội vàng. Vì thế, nếu 1 tình huống còn chưa rõ ràng, hãy kiềm chế đến khi bạn có thể đánh giá các phương án, dù điều này không đem lại cảm giác vinh quang. “Mọi vấn đề của nhân loại đề xuất phát từ việc con người không có khả năng ngồi im lặng 1 mình trong phòng”.

44. Thành kiến loại bỏ - Vì sao bạn là người đưa ra giải pháp – hoặc mang lại khó khăn

Thành kiến hành động là trong 1 tình huống việc hành động hoặc không đều dẫn đến các hậu quả tàn khốc, chúng ta có xu hướng không hành động hơn và hệ quả làm ta ít đau đớn hơn.

Điều này lý giải vì sao các phụ huynh cảm thấy hoàn toàn chấp nhận việc không cho con tiêm vaccine, dù nó rõ ràng giảm thiểu nguy cơ nhiễm bệnh nhưng đi kèm 1 tỷ lệ rất nhỏ tai biến do thuốc – nhìn chung tiêm vaccine vẫn hợp lý vì giúp bảo vệ cả lũ trẻ và cộng đồng. Xét 1 cách khác quan, nếu trẻ em không được tiêm vaccine mắc phải 1 trong những căn bệnh đó thì phải buộc tội những phụ huynh đã chủ động làm hại chúng. Nhưng vấn đề là: cố tình không hành động dường như không hệ trọng bằng hành động có hệ quả tương tự (phụ huynh cố tình làm con mình bệnh).

Vậy liệu thành kiến hành động (phần 43) là đối lập với thành kiến loại bỏ? Không hẳn, thành kiến hành động khiến ta bù đắp lại sự mơ hồ, mâu thuẫn bằng sự năng động thái quá vô ích. Còn thành kiến loại bỏ, ngược lại, xuất hiện trong các tình huống rõ ràng: 1 sự kiện không may trong tương lai có thể đẩy lùi bằng hành động trực tiếp, nhưng ta lại không làm vậy. Thành kiến loại bỏ rất khó phát hiện, vì hành động gây chú ý hơn không hành động. “Nếu bạn không phải là 1 phần của giải pháp, thì bạn là 1 phần của vấn đề”.

45. Thiên vị bản thân - Đừng đổ lỗi cho tôi

Thiên vị bản thân là chúng ta có khuynh hướng nhận lấy thành công, còn thất bại thì đổ thừa cho ngoại cảnh.

Nghiên cứu cho 1 bài kiểm tra tính cách và sau đó chấm điểm cao-thấp cho những người tham gia 1 cách ngẫu nhiên. Những ai đạt điểm cao nhận xét bài kiếm tra là rất chi tiết và công bằng, còn những ai bị điểm thấp cho rằng nó không có ích gì cả. Lý do chúng ta coi thành công là do năng lực và gán nguyên nhân thất bại do yếu tố khác là vì nó đem lại cảm giác thỏa mãn, và nghĩ thế cũng chẳng có hại gì – nếu có thì hẳn đã bị triệt tiêu sau hàng trăm nghìn năm tiến hóa.

Để tránh thiên vị bản thân, hãy giải bày tâm sự với người bạn mà mình tin tuyệt đối, hoặc nhờ kẻ thù đưa ra ý kiến thành thật nhất về những thế mạnh và điểm yếu của bạn.

46. Guồng quay cảm xúc – Cẩn thận với điều bạn ước ao

Guồng quay cảm xúc là khi chúng ta làm việc chăm chỉ, tiến bộ và có thể mua được nhiều thứ đẹp đẽ hơn nhưng lại chẳng khiến chúng ta hạnh phúc hơn.

Nghiên cứu trên những người trúng số chỉ ra rằng hiệu ứng hạnh phúc sẽ tan biến sau vài tháng – nghĩa là 1 khoảng thời gian không lâu sau khi nhận số tiền, họ sẽ cảm thấy thỏa mãn/bất mãn y như trước khi trúng số. Tương tự với sự kiện tiêu cực, khi 1 mối quan hệ đổ vỡ, ta thấy cuộc đời như xám xịt nhưng chỉ vài tháng sau đó mọi thứ lại trở về bình thường – chúng ta không có khả năng dự báo chính xác những cảm xúc của chính mình.

Thực ra phần nào đó chúng ta có thể biết được chính xác niềm vui mà 1 sự nghiệp mới, mối quan hệ mới mang lại, nếu (1) tránh những điều tiêu cực mà không thể quen được (đi xa đến chỗ làm, tiếng ồn, stress mãn tính), (2) chỉ trông đợi hạnh phúc ngắn hạn vào những thứ thuần túy vật chất (nhà cửa, xe cộ,…) và (3) dành thời gian rảnh và sự tự chủ ở mức tối đa vì các hiệu ứng tích cực kéo dài thường đến từ những gì bạn chủ động làm. Hãy theo đuổi đam mê của bạn dù cho có phải bo qua 1 phần thu nhập vì chúng.

47. Thiên kiến tự chọn bản thân – Đừng ảo tưởng về sự tồn tại của bản thân

Giả sử tỷ lệ kẹt xe trên đường cao tốc là 10%, nhưng ta luôn cho rằng khả năng mắc kẹt tại 1 thời điểm nào đó trong hành trình của mình luôn > 10% vì khi chạy xe vèo vèo trên đường thông thoáng ta không bao giờ nghĩ đến chuyện tắc đường cả, còn khi có thì lập tức ý thức điều đó – và đây là lúc ta thường than phiền về vận xui, 1 minh họa điển hình của thiên kiến tự chọn bản thân.

Vấn đề này khá phổ biến, như các nhà phân phối sản phân gửi bảng câu hỏi khảo sát để xem khách hàng đánh giá sản phẩm của mình như thế nào. Và tất nhiên, phương pháp này chỉ tiếp cận được đúng nhóm khách hàng đã theo dõi sản phẩm, hài lòng, và có thời gian điền khảo sát, còn những người khác thì không hề tham gia – hay nói cách khác, có khảo sát cũng như không.

48. Thiên kiến liên tưởng – Vì sao kinh nghiệm có thể hủy hoại phán đoán của bạn

Thiên kiến liên tưởng là tạo ra 1 sự liên kết sai lệch với quá khứ.

Nghiên cứu đã được học hồi cấp 2: dùng 1 cái chuông để gọi lũ chó đén ăn và tính toán sự tiết nước bọt, sau đó chỉ cần tiếng chuông rung là bọn chó tự tiết nước bọt dù không có đồ ăn – nghĩa là não chó đã kết nối 2 thứ không hề liên quan nhau: tiếng chuông và tiết nước bọt. Và sự kết nối sai lệch này là kết quả của thiên kiến liên tưởng, vốn gây ảnh hưởng tới hiệu quả của những quyết định đưa ra. Thường lấy là quảng cáo luôn dùng những người trẻ trung, đẹp đẽ, vui tươi để tạo sự kết nối giữa sản phẩm và cảm xúc.

Vì thế, chúng ta nên cẩn trọng khi rút ra điều minh triết từ 1 kinh nghiệm và dừng lại đúng ở đó, nếu không chúng ta sẽ giống như 1 con mèo ngồi lên 1 chiếc nắp lò nóng. Nó sẽ không bao giờ ngồi lên 1 chếc nắp lò nóng nữa, tốt thôi, nhưng nó cũng sẽ không bao giờ ngồi lên 1 chiếc nắp lò nguội.

49. May mắn ban đầu – Hãy cẩn trọng khi mọi chuyện khởi sự quá tốt đẹp

May mắn ban đầu là 1 nhánh của thiên kiến liên tưởng, thể hiện ở những người mới chơi cờ bạc thua sau vài lược đầu sẽ dừng lại, nhưng những người may mắn sẽ tiếp tục vì họ tin rằng mình có kỹ năng trên mức trung bình – tất nhiên sẽ sớm có gáo nước lạnh giúp họ về bình thường.

Về cơn sốt nhà đất ở Mỹ, các nha sỹ, giáo viên, luật sư,...từ bỏ công việc của mình để “chơi” nhà – họ mua chúng rồi bán lại ngay với giá cao hơn. Những món hời ban đầu chính là lý do cho hành động của họ, tất nhiên không liên quan kỹ năng nào đặt biệt. Bóng bóng nhà đất giúp những kẻ môi giới kém cỏi nhất cũng phất lên, và đến khi bong bóng vỡ thì nhiều người chỉ còn lại 1 chuỗi tài sản không thể bán được mang tên họ.

Vậy làm sao để phân biệt may mắn ban đầu và những dấu hiệu đầu tiên của tài năng thực sự? 2 quy tắc: (1) nếu bạn giỏi hơn những người khác trong 1 thời gian dài, khá chắc chắn đó 1 phần là do tài năng (nhưng không chắc 100%), và (2) càng nhiều người cạnh tranh, càng có khả năng 1 trong số họ sẽ liên tục may mắn.

Vì thế, hãy quan sát và chờ đợi trước khi rút ra bất cứ kết luận nào. May mắn ban đầu có thể gây nên thảm họa, vì thế hãy cảnh giác trước những tư duy sai lệch bằng cách xử lý các lý thuyết theo cách 1 nhà khoa học vẫn làm: tìm bằng chứng phủ quyết chúng.

50. Xung đột nhận thức – Những lừa dối gian ngọt ngào

Một con bò đến 1 cây nho, nó cố gắng lấy những quả nho với nhiều lần nỗ lực nhưng vẫn không được. Con cáo cũng thèm và không lấy được, nhưng hếch mũi nói rằng “Chùm nho kia còn chưa chín, tại sao ta lại tốn công?” và bỏ đi. Ta thấy con cáo có vấn đề trong lỗi lý luận (quyết định làm nhưng không làm được), nó có thể giải quyết vấn đề bằng cách: (1) cố gắng lấy chùm nho, (2) thừa nhận kỹ năng của nó còn thiếu sót và (3) diễn giải lại chuyện đã xảy ra ban đầu. Và (3) chính là xung đột nhận thức.

Nghiên cứu cho 2 nhóm sinh viên làm công việc tẻ nhạt trong 1 giờ, mỗi người nhóm A nhận 1 đô la, tương ứng nhóm B mỗi người 20 đô la và được yêu cầu ca tụng công việc này với các sinh viên bên ngoài (nói dối). Kết quả nhóm A đánh giá công việc này thú vị hơn so với nhóm B. Thực ra 1 đô la không phải lý do họ nói dối trắng trợn, mà họ tự thuyết phục mình rằng công việc ấy không hề tệ đến thế (như con cáo), còn các sinh viên nhận 20 đô la thì không cần biện minh gì vì họ nhận được nhiều tiền hơn và không trải qua xung đột nhận thức – nói dối và nhận 20 đô la: thương vụ công bằng.

51. Chiết khấu thời gian – Sống từng ngày như thể ngày cuối nhưng chỉ vào chủ nhật

Chiết khấu thời gian là khi 1 phần thưởng ta càng sớm nhận được thì mức độ khao khát của ta càng lớn và ta càng sẵn sàng từ bỏ nhiều thứ hơn để đánh đổi lấy nó, hay mức độ khẩn thiết hấp dẫn chúng ta.

Liệu bạn muốn nhận 1000 đô la sau 12 tháng hay 1100 đô la sau 13 tháng? Hầu hết chọn 1100 đô la sau 13 tháng vì lãi suất 10%/tháng là rất cao – đây là lựa chọn khôn ngoan vì số tiền lãi này sẽ là ù đắp cho bất kỳ rủi ro bạn phải đối mặt khi chờ thêm 1 tuần. Cũng ví dụ trên, nhưng là 1000 đô la ngay lập tức hay 1100 đô la sau 13 tháng? Đa phần sẽ chọn 1000 đô la ngay lập tức, vì từ “ngay bây giờ” đã làm chúng ta muốn lựa chọn khác. Điều này có nguồn gốc từ động vật, vì con vật không bao giờ từ chối phần thưởng đến ngay đẻ giành được nhiều hơn thế trong tương lai.

Nghiên cứu chỉ ra rằng khả năng trì hoãn sự thỏa mãn là 1 dấu hiệu đáng tin cậy dự báo thành công về sự nghiệp trong tương lai - kiên nhẫn chính là 1 phẩm chất tốt. Ngoài ra càng lớn tuổi, ta càng biết tự kiểm soát bản thân và càng dễ trì hoãn phần thưởng. Nhưng nếu được đề nghị 1 phần thưởng tức thời thì động lực phải rất cao mới có thể khiến ta hoãn lại sự thỏa mãn. Ví dụ cụ thể là lãi suất rất cao mà ngân hàng tính cho tiền nợ thẻ tín dụng, hay các khoảng vay ngắn hạn khác. Hoặc như câu “sống mỗi ngày như thể là ngày cuối” nghe khôn ngoan nhưng thực chất nó thể hiện 1 khát khao khẩn thiết.

Mặc dù phần thưởng có ngay quả thực rất hấp dẫn, nhưng chiết khấu thời gian vẫn là 1 sai lầm. Chúng ta càng biết kiểm soát những cơn bốc đồng của bản thân, thì càng dễ tránh được bẫy này, và ngược lại (như có cồn) ta càng dễ bị thao túng.

52. Biện minh “lý do” – Vụng chèo khéo chống

Biện minh lý do xảy ra khi bạn biện minhh cho hành vi của mình, bạn nhận được nhiều sự bao dung và giúp đỡ hơn.

Nghiên cứu: nhà tâm lý đợi đến khi người ta xếp hàng dài ở máy photo, bà liền tiếp cận người đầu tiên trong hàng và nói “Xin lỗi, tôi có thể sử dụng máy này không, tôi chỉ có đúng 5 trang” thì tỷ lệ thành công 60%, khi nói “Xin lỗi, tôi chỉ có đúng 5 trang, tôi có thể dùng máy không vì đang vội quá” thì hầu hết được cho lên trước (94%), hoặc khi nói “Xin lỗi, tôi có đúng 5 trang, tôi có thể lên trước để photo chúng không?” thì kết quả là 93% - với lý do thật mỏng manh vì ai cũng xếp hàng để photo.

Có vẻ như mọi người bị nghiện 2 chữ “bởi vì” – tới mức dùng nó ngay cả khi không cần thiết. Nếu ai đó hỏi vì sao chưa hoàn tất 1 công việc, tốt nhất hãy nói “vì tôi chưa xem đến nó”, lý do này tuy ngớ ngẩn nhưng luôn có tác dụng mà chẳng cần cố moi móc lý do nào khéo léo hơn. Vì vậy, 2 chữ “bởi vì” tuy nhẹ bẫng nhưng là bánh xe bôi trơn giao tiếp loài người, hãy khai thác nó triệt để.

53. Mệt mỏi vì quyết định – Quyết định tốt hơn, quyết định ít đi

Khi ta tìm kiếm thông tin về 1 chiếc laptop mới hay lên lịch trình cho 1 chuyến đi chơi, sau hàng loạt so sánh, đắn đo, chọn lựa thì ta sẽ mệt lã – đây là mệt mỏi vì quyết định.

Điều này rất nguy hiểm, vì nếu là người tiêu dùng, bạn sẽ dễ bị tác động trước các thông điệp quảng cáo và cơn bốc đồng mua sắm, còn nếu là người ra quyết định, bạn dễ dàng bị quyết rũ bởi dục vọng. Ý chí như cục pin sạc điện vậy, sau 1 thời gian dùng cần sạc lại bằng cách nghỉ ngơi, ăn uống và thư giãn.

Nghiên cứu ghi nhận ở việc tù nhân kiến nghị tòa cho được ân xá sớm với cùng mức hình phạt, khi các quan tòa thường phê chuẩn vào buổi sáng-trưa vì lúc này lượng đường trong máu cao hơn buổi chiều – thời điểm họ đã mệt mỏi và không còn năng lượng để đối mặt với rủi ro từ hậu quả của việc tha bổng sớm, nên họ giữ nguyên hiện trạng và cho tù nhân tiếp tục ngồi tù.

54. Thành kiến lây lan – Bạn có sẵn lòng mặc chiếc áo len của Hitler?

Thành kiến lây lan mô tả việc chúng ta không thể phớt lờ mối liên quan mà chúng ta cảm thấy đối với 1 số món đồ nhất định – dù chúng có từ thời xa xưa hay có liên quan gián tiếp.

Liệu bạn có mặc chiếc áo len đã được giặt tinh tươm mà Hitler đã từng mặt không? Hẳn là không, có vẻ như bạn vẫn chưa mất đi toàn bộ cảm giác tôn khính đối với các thế lực vô hình – dù rõ ràng chiếc áo này chẳng còn liên quan Hitler. Đó không chỉ là vấn đề tôn trọng, mà là chúng ta muốn thể hiện hình ảnh “đúng mực” trước những người khác và cả bản thân chúng ta, dù tự thuyết phục bản thân rằng chiếc áo này không liên quan Hitler thì vẫn thấy khó chịu. Phản ứng dựa trên cảm xúc này rất khó gạc đi, ngay cả những người tự coi mình là lý trí cũng khó mà loại bỏ đươc hoàn toàn niềm tin về những thế lực huyền bí.

55. Vấn đề của việc tính trung bình – Vì sao không có gì gọi là 1 cuộc chiến trung bình

Giả sử ban đang trên xe buýt với 50 người khác, nếu người nặng nhất thế giới bước vào thì trọng lượng trung bình của các hành khách trên xe đó tăng cùng lắm chỉ 4-5%. Nhưng nếu không xét về cân nặng mà là tài sản, nếu người bước vào xe đó là Bill Gates thì giá trị trung bình này đã tăng lên rất rất nhiều lần. Vậy, 1 trường hợp đặc biệt đã thay đổi hoàn toàn cục diện, khiến cho từ “trung bình” trở nên hoàn toàn vô nghĩa, hay việc xử lý số liệu theo mức trung bình là việc nhiều rủi ro vì chúng thường che đậy các phần tử đóng góp ẩn.

Tương tự, một trang web trung bình có thể thu hút bao nhiêu người truy cập? Không có trang web trung bình nào hết, vì 1 vài trang (Facebook,…) thu hút phần lớn lượng người xem, và cô số các trang khác chỉ thu hút được rất ít – đây là định luật lũy thừa.

Vậy, khi ai đó dùng từ “trung bình”, hãy nghĩ cho thật kỹ và cố tìm nhân tố đóng góp ẩn giấu. Nếu 1 nhân tố bất thường duy nhất không làm ảnh hưởng gì đến cả tập hợp thì khái niệm đó vẫn còn giá trị. Còn các trường hợp cực đoan lấn át (như Bill Gates) thì nên bỏ qua tính trung bình.

56. Hủy hoại động lực – Thưởng công hủy diệt động lực như thế nào

Phá hủy động lực là khi người ta làm điều gì đó với ý tốt (không phải vì tiền bạc) thì sự trả công làm tổn thương họ, và phần thường tài chính xói mòm bất cứ động lực nào khác.

Các nhân viên chăm sóc nhà trẻ luôn đối mặt với 1 vấn đề: phụ huynh đến đón con muộn. Họ chỉ có thể chờ đợi chứ không thể cho lũ trẻ lên taxi hoặc bỏ bên lề đường. Để hạn chế việc này, nhiều nhà trẻ áp dụng thu phí đối với người đến đón con muộn nhưng nghiên cứu thấy sự chậm trễ lại tăng lên. Lúc này mức phí đón con muộn của các cô trông trẻ biến trách nhiệm của các bậc phụ huynh vốn dĩ mang ý nghĩa tình người thành vấn đề tiền bạc, tự nhiên hợp thức hóa sự chậm trễ của họ. Vì thế, tiền không phải lúc nào cũng mang lại động lực, trong nhiều trường hợp nó lại phản tác dụng.

Chế độ khuyến khích bằng tài chính và thưởng công theo kết quả chỉ to ra hiệu quả ử những ngành có công việc nhìn chung không mấy thú vị - những ngành nhân viên không tự hào về sản phẩm/công ty của họ và chỉ làm việc đơn thuần vì tiền lương.

Áp dụng cho việc nuôi dạy con trẻ, nếu muốn con mình làm bài tập về nhà, luyện đàn, hay thậm chí cắt cỏ vườn thì đừng đụng đến túi tiền của bạn. Thay vào đó hãy cho chúng 1 số tiền tiêu vặt nhất định hàng tuần, nếu không chúng sẽ lợi dụng chế độ khen thưởng.

57. Xu hướng ba hoa – Nếu bạn không có gì để nói, đừng nói gì cả

Xu hướng ba hoa là khi sự nhiều lời được dùng để che đậy sự khó khăn trong tư duy, sự ngu ngốc hoặc những ý tưởng không được phát triển đến nơi đến chốn.

Khi người ta tung ra càng nhiều từ ngữ đao to búa lớn, ta càng dễ bị mắc bẫy, nhất là khi cộng thêm tác động của thành kiến quyền lực – được phát ngôn bởi những người có địa vị cao. Hiện tượng này bám rễ trong nhiều lĩnh vực, trong đó có học thuật. Một ngành khoa học nào xuất bản càng ít bài nghiên cứu, thì việc thêm hóa lá cành vào các bài viết càng nhiều. Và các chuyên gia kinh tế là dễ nhiễm bệnh này nhất, như ta thấy cách bình luận và dự báo kinh tế của họ.

Những gì ta nói phản chiếu suy nghĩ của chính chúng ta. Những suy nghĩ rành mạch sẽ trở thành những phát biểu rành mạch, trong khi những ý tưởng mơ hồ sẽ thành những lời ba hoa rỗng tuếch. Thế giới này rất phức tạp nên bạn sẽ cần rất nhiều nỗ lực để hiểu được dù 1 khía cạnh của nó. Vì thế, “nếu bạn không có gì để nói thì đừng nói gì cả”. Sự đơn giản chính là cực điểm của 1 hành trình dài vất vả, chứ không phải điểm xuất phát.

58. Hiện tượng Will Rogers – Làm sao để tăng IQ trung bình của 2 bang

Hiện tượng Will Rogers (hay chuyển đoạn) đặt tên theo danh hài người Mỹ đến từ Oklahoma, ông nói đùa rằng những người Oklahoma chuyển đến California thì làm tăng IQ trung bình cả 2 bang.

Ví dụ dễ hiểu là kinh doanh xe hơi, giả sử có 2 chi nhánh nhỏ với 6 nhân viên 123 ở chi nhánh A và 456 ở chi nhánh B. Trung bình, người 1 bán được 1 xe/tuần, tương ứng tăng dần đến người 6 bán 6 xe/tuần, vậy chi nhánh A bán trung bình 2 xe/người/tuần và chi nhánh B thì 5 xe/người/tuần. Nếu chuyển người 4 qua chi nhánh A thì số xe trung bình của chi nhánh A bán được là 2,5 xe/người/tuần và B là 5,5 xe/người/tuần. Vậy chiến lược chuyển đổi không hề thay đổi toàn cục nhưng lại tạo ra 1 sự ảo tưởng ghê gớm.

Ở lĩnh vực y tế, ung thư thường được xếp 4 giai đoạn, với tỷ lệ sống sót cao nhất ở giai đoạn 1 và thấp nhất ở giai đoạn 4. Khi người ta tung ra các kỹ thuật chẩn đoán mới thì số bệnh nhân K trước đây được chẩn đoán nhầm là khỏe mạnh lại được xếp vào giai đoạn 1, và khi bổ sung nhóm người tương đối khỏe mạnh thì tuổi thọ trung bình của nhóm 1 tăng lên. Và đây chỉ là chuyển đoạn mà thôi.

59. Thành kiến thông tin – Nếu bạn có kẻ thù, hãy cung cấp thông tin cho hắn

Thành kiến thông tin là việc ảo tưởng cho rằng có nhiều thông tin hơn sẽ đảm bảo các quyết định sáng suốt hơn.

Giả sử khi có 1 triệu chứng thì tỷ lệ mắc bệnh A đến 80%, còn lại là bệnh B hoặc C, với mức độ nặng cả 3 bệnh đều như nhau và cách chữa trị bệnh nào cũng gây tác dụng phụ như nhau. Theo logic, bác sĩ sẽ chẩn đoán bệnh A và điều trị theo bệnh này. Nếu có 1 xét nghiệm, mà khi mắc bệnh A sẽ dương tính 50% thì việc thực hiện xét nghiệm này là vô nghĩa vì thông tin bổ sung không góp thêm chút giá trị nào cho quyết định của bác sĩ, nhưng hầu hết bác sĩ lại chọn đề nghị xét nghiệm.

Vì vậy, hãy quên chuyện tích lũy toàn bộ số dữ liệu mà hãy cố gắng hết sức xoay sở với những dữ kiện thực tế căn bản. Làm vậy sẽ giúp bạn quyết định tốt hơn. Những kiến thức phù phiếm là vô giá trị, dù bạn có biết đến nó hay không. Và “trở ngại lớn nhất đối với việc khám phá không phải là kiến thức mình thiếp – mà là ảo tưởng về kiến thức mình có”.

60. Biện minh nỗ lực – Tổn thương là tốt

Biện minh nỗ lực là khi bạn đổ rất nhiều công sức vào 1 công việc, bạn có xu hướng đánh giá quá mức kết quả.

Nghiên cứu chứng minh rằng “cuộc thi đầu vào” càng khó vượt qua, thì người ta càng thấy tự hào và trân trọng việc trở thành thành viên. Vì thế các nhóm cũng lợi dụng biện minh nỗ lực để ràng buộc các thành viên – như lễ kết nạp. Các băng đảng và bang hội kết nạp thành viên bằng cách bắt buộc họ phải chịu đựng thử thách khắc nghiệt. Một dạng thức nhẹ hơn là những đồ nội thất mà ta tự đóng có vẻ có giá trị hơn những món đồ đắt tiền do người khác thiết kế. Hay các nhà quản lý dành cả tuần làm việc siêng năng để đề xuất 1 chiến lược sẽ không thể tự thẩm định nó 1 cách khách quan. Và các nhà thiết kế, phát triển sản phẩm,..hoặc bất cứ người nào dồn nhiều công sức vì sáng tạo của mình đều mắc phải vấn đề này.

Khi đã hiểu biện minh nỗ lực, bất cứ khi nào bạn đầu tư công sức và thời gian vào cái gì, hãy lùi lại và đánh giá kết quả - chỉ mỗi kết quả mà thôi.

61. Định luật số nhỏ - Tại sao những điều nhỏ lại có tác động lớn

Giả sử xét cân nặng trung bình của 2 cơ quan: 1 cơ quan rất lớn có hàng nghìn nhân viên và 1 cơ quan nhỏ có 2 nhân viên. Cân nặng trung bình của cơ quan 1 ~ cân nặng trung bình của dân số, giả sử 75kg, dù ai có được thuê mới hay sa thải thì con số này không thay đổi nhiều, trong khi cơ quan 2 có người rất gầy hoặc rất béo thì sẽ ảnh hưởng nhiều đến cân nặng trung bình. Vậy quy mô mới là yếu tố ảnh hưởng cân nặng trung bình.

Vì thế, hãy cảnh giác khi bạn nghe được những số liệu đáng chú ý về bất cứ đơn vị nhỏ nào: doanh nghiệp, hộ gia đình, thành phố, trường học,…Cứ tưởng như là 1 phát hiện đáng kinh ngạc, hóa ra chỉ là kết quả tẻ nhạt của phân bố ngẫu nhiên.

62. Những kỳ vọng – Xin hãy nhẹ tay

Nghiên cứu tại nhiều trường học, nhà tâm lý học nói các giáo viên về bài đánh giá mới (không có thật) đã xác định ra các học sinh vượt trội – thực chất là 20% học sinh được chọn ngẫu nhiên. Các giáo viên vẫn tưởng những học sinh này đúng là có năng lực đặc biệt, và sau 1 năm thì nhà nghiên cứu phát hiện các học sinh này có IQ cao hơn các học sinh khác. Đây là hiệu ứng Rosenthal (hay Pygmalion). Thực ra hành động của các giáo viên mang tính vô thức, có thể họ đã dành nhiều thời gian, các điểm số tốt và các đặc điểm tốt hơn cho các học sinh này (vì kỳ vọng có học sinh sáng giá).

Đối với kỳ vọng cá nhân thì liên quan đến “hiệu ứng giả dược”, và hiệu ứng này được phát hiện ở 1/3 bệnh nhân. Người ta vẫn chưa hiểu tường tận cách thức hoạt động của hiệu ứng này, chỉ biết là kỳ vọng làm thay đổi trạng thái của não ộ và giúp cải thiện tình trạng sức khỏe, nên các bệnh nhân Alzheimer không thể được hưởng lợi từ hiện tượng này.

Vậy, những kỳ vọng là vô hình nhưng hiệu quả của nó là có thực, chúng có thể thay đổi thực tại. Chúng ta không thể sống mà không có kỳ vọng, nhưng ta có thể xử lý chúng 1 cách cẩn trọng hơn. Hãy nâng mức kỳ vọng của bản thân và của những người bạn yêu thương, điều này giúp nâng cao động lực. Đồng thời cũng hạ thấp kỳ vọng đối với những thứ không thể kiểm soát.

63. Logic giản đơn – Phía trước tốc độ bị hạn chế

Cho 3 câu hỏi dễ: (1) tổng tiền 1 cây kẹo và quyển vở là 11 nghìn, quyển vở hơn cây kẹo 1 nghìn, hỏi cây kẹo giá bao nhiêu?, (2) nhà máy dệt có 5 chiếc máy làm ra 5 cái áo sơ mi trong 5 phút, hỏi nếu có 100 cái máy thì làm ra 100 áo sơ mi trong bao lâu, (3) một hồ nước trồng hoa súng, mỗi ngày diện tích tăng gấp đôi, biết 48 ngày là  hồ nước ngập đầy hoa súng, hỏi sau bao lâu ngập nửa hồ. Những câu trả lời mang tính trực giác nảy ra đầu tiên là 10 nghìn, 100 phút và 24 ngày, nhưng đáp án đúng là 500 đồng, 5 phút và 47 ngày. Nghiên cứu chỉ ra sự khác biệt giữa những người trả lời đúng-sai trong các câu trên là khả năng kiểm soát sự bốc đồng.

Suy nghĩ mệt mỏi hơn là cảm nhận, hay cân nhắc dựa trên lý trí đòi hỏi nhiều sức mạnh ý chí hơn là đơn thuần nghe theo trực giác. Nói cách khác, những người sống theo trực giác thường ít suy xét hơn.

Nếu bạn muốn cải thiện điểm trắc nghiệm của mình, hãy bắt đầu bằng cách tiếp nhận những câu hỏi logic đơn giản nhất bằng sự hoài nghi. Không phải thứ gì tưởng như hợp lý đều là đúng. Hãy bỏ qua những câu trả lời nảy ra trong đầu bạn. Chậm lại, chậm lại!

64. Hiệu ứng Forer – Làm sao lật tẩy kẻ bịp bợm

Hiệu ứng Forer (hay hiệu ứng Barnum) là người ta có xu hướng xác nhận mình có nhiều đặc điểm giống với bản mô tả mang tính phổ thông. Hiệu ứng này giải thích tại sao khoa học nhảm lại có tín đồ - như chiêm tinh, bói chỉ tay, bói tài tarot, nói chuyện với người chết.

Nhà tâm lý học đã soạn các câu hỏi sau và đưa cho nhiều sinh viên đại học, nói họ cảm nhận theo căn cứ cá nhân: “Bạn luôn mong được người khác yêu thích và ngưỡng mộ. Bạn có xu hướng chỉ trích bản thân. Bạn có vô vàn năng lực chưa sử dụng, và bạn vẫn chưa tận dụng lợi thế của mình. Dẫu bên ngoài bạn tỏ ra có kỷ luật và biết tự kiểm soát, nhưng bên trong bạn thường lo lắng bất an. Đôi khi bạn thực sự nghi ngờ về việc liệu bản thân có quyết định đúng hay làm điều đúng hay không. Bạn thích sự thay đổi và đa dạng ở mức độ nhất định, và bất mãn khi bị kìm hãm. Bạn tự hào vì mình làn người có tư duy độc lập và không chấp nhận tuyên bố của người khác khi không có bằng chứng hợp lý. Đôi khi bạn là người hướng ngoại, thân thiện, và thoải mái nhưng có lúc bạn là hướng nội, cẩn trọng và dè dặt”. Kết quả là họ xem độ chính xác 4,3/5, hay 86%, dù lặp lại bao nhiêu lần kết quả vẫn giống hệt.

Lý giải, (1) phần lớn thông tin này phổ quát đến mức hiện diện ở tất cả mọi người, (2) người ta có xu hướng tiếp nhận những lời tán thưởng chẳng hề đúng với mình, (3) ở đây có vai trò của hiệu ứng đặc điểm tích cực: bài viết không chứa 1 chút thông tin tiêu cực nào, nó chỉ đơn thuần miêu tả con người, (4) có thành kiến chứng thực: ta nhận về bất cứ điều gì giống sự tự nhìn nhận bản thân và loại bỏ tất cả những thứ khác 1 cách vô thức.

65. Ảo tưởng tình nguyện – Làm tình nguyện chỉ hoài công

Jack là một nhiếp ảnh gia với thu nhập 500 đô la/giờ, a đang muốn làm từ thiện và được 1 người bạn mời đến buổi vận động xây nhà lồng chim. Nếu anh thực sự nghiêm túc muốn làm từ thiện thì nên từ chối đề nghị trên, vì thu nhập anh kiếm được là 500 đô la/giờ còn người thợ mộc là 50 đô la/giờ. Sẽ rất hợp lý hơn nếu anh đi chụp ảnh thêm 1 giờ rồi sau đó thuê thợ mộc chuyên nghiệp làm những nhà lồng chim chất lượng tốt (Jack không làm được), làm vậy anh sẽ đóng góp được nhiều hơn. Nhưng Jack lại chọn đến xây nhà cho lũ chim, và đây là ảo tưởng tình nguyện.

Giải thích vấn đề này lại chạm đến vấn đề phức tạp là chủ nghĩa quên mình. Mặc dù niêm mong mỏi giúp đỡ cộng đồng thúc đẩy nhiều tình nguyện viên, nhưng lợi ích các nhân cũng đóng vai trò quan trọng, như học hỏi kỹ năng, tích lũy kinh nghiệm và mối quan hệ. Bỗng nhiên ta chẳng còn hành động quên mình hoàn toàn nữa. Thực chất nhiều tình nguyện viên tham gia vào cái được cho là “hạnh phúc cá nhân”, mà lợi ích của nó đôi khi chẳng liên quan gì đến nguyên cớ thực sự. Vậy, bất kỳ ai được hưởng lợi ích hoặc cảm thấy dù chỉ 1 chút thỏa mãn khi làm tình nguyện thì không phải là 1 người làm việc hoàn toàn quên mình.

Những người nổi tiếng thường miễn nhiễm ảo tưởng tình nguyện, họ mang lại đóng góp vô giá là phổ biến rộng rãi vấn đề. Vậy Jack cần đánh giá lại liệu anh ta đủ nổi tiếng để làm cho sự tham gia mình xứng đáng không. Nếu thiên hạ không ngoái đầu lại khi họ đi qua bạn trên phố, cách tốt nhất để đóng góp là giúp đỡ tài chính thay vì làm 1 công việc mà chúng ta thiếu tay nghề.

66. Tự nguyện cảm xúc – Vì sao bạn là nô lệ của cảm xúc

Hẳn ai cũng đã nghe trước khi quyết định 1 điều gì đó cần liệt kê các lợi ích và rủi ro, sau khi cân nhắc mới đưa ra quyết định cuối cùng. Nhưng thực tế chẳng ai dùng “giá trị kỳ vọng” cả, vì (1) chúng ta không đủ trí tưởng tượng để lên danh sách tất cả mặt lợi và hại có thể có, những điều này bị giới hạn bởi những gì nảy ra trong đầu, và nó chỉ đến từ kinh nghiệm khiêm tốn của mình; (2) việc tính toán những khả năng nhỏ là bất khả thi vì chúng ta không đủ dữ liệu về các sự kiện hiếm khi xảy ra, và khả năng xảy ra càng nhỏ, tỷ lệ mắc lỗi càng cao; (3) não bộ chúng ta không được cấu thành để tính toán theo cách đó, thời nguyên thủ ai suy nghĩ quá lâu đều là mồi cho dã thú rồi, nên chúng ta là hậu duệ của những người quyết định nhanh chóng, và những quyết định này dựa trên những lối tắt trong tâm trí là tự nghiệm.

Tự nghiệm phổ biến nhất là tự nghiệm cảm xúc (phán xét thoát qua: thích hay không), và tự nghiệm cảm xúc gộp cả rủi ro lẫn lợi ích vào chung 1 rọ. Nếu bạn thích điều gì đó, bạn tin rằng rủi ro < lợi ích, nếu bạn không thích thì ngược lại, nhưng tất nhiên rủi ro và lợi ích là độc lập với nhau.

Vì thế, cho dù thích hay không thì chúng ta cũng là con rối của cảm xúc. Chúng ta đưa ra các quyết định phức tạp dựa trên cảm xúc của mình, chứ không phải tư duy. Ta thường thay câu hỏi “Tôi nghĩ sao về việc này?” thành “Tôi cảm thấy ra sao về việc này?”.

67. Ảo tưởng nội quan – Hãy ngờ vực niềm tin của bạn

Ảo tưởng nội quan là niềm tin rằng suy tư nội tâm cho ta sự thật hoặc sự chính xác.

Nghiên cứu cho người tham giá nhìn lướt qua 2 bức chân dung ngẫu nhiên và yêu cầu họ lựa chọn gương mặt nào hấp dẫn hơn, sau đó cho xem cận cảnh tấm hình được yêu thích hơn và yêu cầu họ mô tả những đặc điểm hấp dẫn nhất. Tuy nhiên ông đã tráo đổi 2 tấm hình, phần lớn người tham gia không nhận ra và họ tiếp tục giải thích chi tiết vì sao họ lại thích tấm hình ấy. Vì thế, nội tâm không đáng tin cậy (họ mò mẫm nội tâm và tự nghĩ ra các phát hiện).

Hiện tượng này không chỉ mang tính ngụy biện, mà còn vì ta quá tự tin vào niềm tin của chính mình nên khi ai đó không cùng quan điểm ta sẽ trải qua 3 phản ứng: (1) giả định về sự thiếu kiến thức (người kia không có đủ thông tin, chứ nếu có thì hẳn đã có cùng ý kiến), (2) giả định về sự ngu dốt (người kia có đủ thông tin nhưng đầu óc kém phát triển nên không rút ra kết luận hiển nhiên), (3) giả định về sự ác ý (người kia hiểu cuộc tranh luận, nhưng cố tình gây hấn).

Vì thế, không gì thuyết phục hơn niềm tin của chính bạn. Chúng ta tin rằng nội quan giúp chúng ta khám phát ra sự hiểu biết chân thực về bản thân. Xui thay, nội quan chủ yếu là sự thêu dệt và tiềm ẩn 2 nguy hiểm: (1) mang đến những dự báo thiếu chính xác về tình trạng tâm lý trong tương lai, (2) ta tin rằng nội quan của mình đáng tin cậy hơn của người khác, tạo ra ảo tưởng rằng bản thân vượt trội hơn họ. Cách giải quyết là hãy tập phê phán bản thân nghiêm khác hơn, hãy nhìn nhận nội quan của mình cùng sự nghi ngờ. Hãy thành nhà phê bình khắt khe nhất của chính bạn.

68. Khi không biết nói không – Vì sao bạn nên đốt cháy những con thuyền

Trên tủ sách tôi có hàng chục cuốn sách cao ngất ngưỡng, tôi đã lật ra đọc tất cả chúng nhưng không thể đọc dứt điểm 1 cuốn nào. Dù bản thân biết đọc sách hời hợt như thế sẽ không giúp tôi tiếp thu kiến thức thực sự dù tôi có dành bao nhiêu tiếng, và đáng lẽ mỗi lần tôi nên tập trung đọc hết 1 cuốn sách thì hơn. Thế nhưng vì sao tôi vẫn cứ đọc song song cả đống sách? Là vì chúng ta thường làm mọi cách để duy trì số lựa chọn tối đa mà mình có.

Tại sao? Vì mặt trái của cách xử sự đó không phải lúc nào cũng hiển nhiên. Trừ thị trường tài chính, khi lựa chọn 1 cổ phiếu đòi hỏi bạn phải trả giá – các lựa chọn đều phải đánh đổi. Các lĩnh vực khác cũng vậy, nhưng cái giá thường bị ẩn đi và không thấy được: mỗi quyết định đều mất năng lượng tinh thần và thời gian quý báo để suy ngẫm và sống.

Chúng ta bị ám ảnh bởi việc có càng nhiều lựa chọn 1 lúc càng tốt, không bỏ sót thứ gì – đây là điều hủy diệt thành công. Chúng ta cần học cách từ bỏ, cần viết ra những gì bạn sẽ không theo đuổi trong cuộc sống. Nói cách khác, hãy ra quyết định có tính toán để bỏ qua những khả năng nhất định, và khi có 1 lựa chọn xuất hiện, hãy cân nhắc nó dựa trên danh sách không theo đuổi của bạn. Cách này không chỉ giúp tránh rắc rối mà còn tiết kiệm vô khối thời gian suy nghĩ. Hầu hết các cánh cửa đều không đáng để bạn bước vào, ngay cả khi nó trông có vẻ dễ mở đến thế nào.

Vào thế kỷ III trước Công Nguyên, tướng Hạng Vũ của Sở mang quân băng qua sông Trường Giang để giao chiến với Tần. Khi quân lính đang say ngủ, ông ra lệnh đốt cháy toàn bộ chiến thuyền và bảo họ: “Giờ các ngươi chỉ có 1 lựa chọn: hoặc là đánh để thắng, hoặc lá chết”. Bằng cách hủy bỏ lựa chọn rút quân, ông hướng sự tập trung của quân sĩ vào 1 điều duy nhất: cuộc chiến. Có lẽ Oda đã tham khảo chi tiết này để đưa vào arc Wano của One Piece.

69. Chứng cuồng cái mới – Bỏ qua thứ mới lạ

Chứng cuồng cái mới là sự mê cuồng những thứ mới mẻ và bóng bẩy.

Thế giới sẽ như thế nào trong 50 năm nữa? Nassim Taleb đưa ra 1 điều trong cuốn sách Khả năng cải thiện nghịch cảnh: giả sử hầu hết các loại công nghệ đã tồn tại suốt 50 năm qua sẽ phục vụ chúng ta thêm 50 năm nữa, và công nghệ trong thời gian gần đây không còn thịnh hành trong vài năm nữa. Tại sao? Nếu 1 điều gì đó đã trụ vững qua nhiều thời đại, thì nó hẳn là có giá trị. Khi nghĩ về tương lai, ta chú trọng quá nhiều đến những phát minh siêu phàm mà lại không đánh giá đúng mức vai trò của công nghệ truyền thống. Tương tự ở những người không thể sống thiếu Iphone đời mới, đối với họ, 1 sáng chế có mang lại lợi ích hữu hình hay không vốn chẳng quan trọng, sự mới mẻ mới là điều quan trọng.

Đối với các dự báo xa vời, hãy theo quy tắc: thứ gì đã trụ được X năm sẽ trụ thêm X năm nữa, bộ lọc rác lịch sử sẽ tách những thứ tầm phào ra khỏi những điều trọng đại.

70. Hiệu ứng ru ngủ - Vì sao tuyên truyền lại có hiệu quả

Hiệu ứng ru ngủ nói rằng trong ký ức chúng ta, nguồn gốc của lý luận phai nhạt nhanh hơn bản thân lý luận đó.

Hoa Kỳ từng chi rất nhiều tiền cho công tác tuyên truyền bằng phim trong Thế chiến II và nhiều nghiên cứu thực hiện để xem các bộ phim ảnh hưởng đến những người lính bình thường như thế nào. Lần đầu cho thấy chúng không hề nâng cao tí xíu nào lòng nhiệt huyết của các binh sĩ với cuộc chiến. Tất nhiên không phải vì chất lượng phim, mà thực ra các binh sĩ đều hiểu rằng các bộ phim đó mang tính tuyên truyền nên không tin vào thông điệp truyền tải trước khi nó được công bố. Nhưng 9 tuần sau, khi đánh giá lại 1 lần nữa thì những ai đã xem bộ phim đều ủng hộ cuộc chiến hơn rất nhiều so với những người chưa xem. Điều này có đi ngược lại lý thuyết rằng tính thuyết phục của 1 lý luận thường giảm dần theo thời gian? Không, đây là hiệu ứng ru ngủ, lúc này bản thân thông điệp (chiến tranh là cần thiết và cao cả) phải mất nhiều thời gian mới phai nhạt, hoặc thậm chí còn lưu lại mãi. Do đó, kiến thức gặt hái từ 1 nguồn không đáng tin cậy theo thời gian càng tăng độ xác tín. Sự ngờ vực tan biến còn nhanh hơn bản thân thông điệp.

Điều này giải thích tại sao quảng cáo lại có hiệu quả, dù rằng bất kỳ ai biết tư duy logic đều nhận ra quảng cáo chỉ là quảng cáo, họ đều biết phân loại và bỏ qua chúng. Thế nhưng ngay cả khi bạn là độc giả thông minh cũng khó giữ được sự tỉnh táo, có khả năng chỉ sau vài tuần, bạn sẽ chẳng còn nhớ thông tin đọc từ bài báo nghiên cứu cẩn thận hay từ quảng cáo thương mại nữa.

Để giải quyết hiệu ứng ru ngủ, cần (1) đừng chấp nhận bất kỳ lời khuyên nào không phải do bạn yêu cầu, ngay cả khi nó có vẻ thiện chí (bảo vệ mình trước sự thao túng ở mức độ nhất định); (2) hãy tránh xa những nguồn tin chứa quảng cáo như tránh dịch; (3) cố gắng nhớ nguồn của mọi lý luận bạn nghe được. Những quan điểm ấy là của ai? Tại sao họ lại suy nghĩ như vậy? Ai được hưởng lại? Tuy làm như vậy đòi hỏi nhiều công sức và khiến bạn ra quyết định chậm hơn, nhưng quyết định ấy sẽ được cải thiện.

71. Mù phương án – Vì sao không thể có cuộc đua “song mã”

Mù phương án là khi chúng ta hoàn toàn quên mất việc cân đo đong đếm giữa 1 lựa chọn có sẵn với các lựa chọn khác tốt hơn hẳn.

Giả sử thành phố của bạn đang lên kế hoạch xây 1 sân thể thao trên 1 mảnh đất bỏ hoang. Nhóm ủng hộ lý luận rằng người dân sẽ hưởng lợi từ sân thể thao nhiều hơn là mảnh đất trống. Tuy nhiên, so sánh như vậy là sai lầm, họ cần so sánh giữa việc xây dựng sân thể thao đó với các ý tưởng xây dựng khác như trường học, bệnh viện,…hoặc có thể bán mảnh đất đó rồi đem tiền đó đi đầu tư việc khác.

Điểm mấu chốt ở đây là nếu bạn thấy khó mà đưa ra được quyết định, thì cần nhớ rằng có nhiều lựa chọn hơn việc “xây” và “không xây”. Hãy quên chuyện bị dồn vào đường cùng và mở to mắt để nhìn ra các lối đi khác tốt đẹp hơn.

72. Thiên kiến so sánh với người khác – Vì sao ta công kích kẻ tuổi trẻ tài cao

Thiên kiến so sánh với người khác là xu hướng từ chối giúp đỡ những người có thể sẽ làm tốt hơn bạn, dù việc đó làm cho bạn chẳng khác gì 1 kẻ ngốc sau này.

Hiện tượng này rất nguy hại trong giới học thuật. Khi một nhà khoa học tạo dựng được tên tuổi sẽ được các biên tập viên nhờ đánh giá bài viết của các nhà khoa học khác, và sau cùng chỉ có 2-3 chuyên gia quyết định cái gì được xuất bản trong 1 lĩnh vực cụ thể. Nếu 1 nhà nghiên cứu trẻ mang đến 1 bài báo gây chấn động và đe dọa soán ngôi các bậc lão làng thì họ sẽ đánh giá bài viết đó đặc biệt gắt gao.

Tương tự với doanh nghiệp, nếu chỉ thuê những người ít tài giỏi hơn họ thì họ sẽ sớm phải chủ trì 1 nhóm kém cỏi. Và hiệu ứng Duning-Kruger ứng với những người hạng Z: những kẻ kém tài năng có khả năng thiên phú là không nhìn ra năng lực yếu kém của mình. Họ tự huyễn hoặc mình là siêu sao gây mắc nhiều lỗi tư duy, tạo ra vòng luẩn quẩn gây xói mòn tài năng theo thời gian.

Do đó, tuy phải thừa nhận rằng các ngôi sao đang lên nhất thời có thể đe doạn địa vị của bạn thật, nhưng về lâu dài bạn chỉ có thể được hưởng lợi từ đóng góp của họ mà thôi. Đằng nào cũng có người vượt qua bạn vào 1 lúc nào đó. Đến khi đó, hãy học hỏi từ họ.

73. Hiệu ứng đi đầu và mới nhất – Vì sao ấn tượng ban đầu thường đánh lừa ta

Hiệu ứng đi đầu là khi các đặc điểm tính cách ban đầu lấn át những đặc điểm tính cách đi sau.

Giả sử 2 người là A và B, với A chăm chỉ, thông minh, bốc đồng và hay ghen tị, còn B thì bốc đồng, hay ghen tị, chăm chỉ và thông minh. Suy nghĩ nhanh, ai sẽ là người được yêu mến hơn? Hầu hết chọn A dù A và B hoàn toàn giống nhau. Vì não chúng ta chú ý nhiều hơn đến các tính từ đầu tiên nên khiến ta nhìn nhận 2 tính cách khác nhau (A thì chăm chỉ và thông minh, còn B thì bốc đồng và hay ghen tị).

Ngoài hiệu ứng đi đầu, hiệu ứng mới nhất đối lập cũng có tác động (một thông tin càng mới thì chúng ta càng dễ nhớ). Vì ngăn lưu trữ ký ức ngắn hạn của chung ta có rất ít không gian trống, khi 1 thông tin mới được lưu trữ thì 1 thông tin cũ bị loại bỏ. Khi bạn phải đưa ra 1 quyết định ngay lập tức dựa trên hàng loạt thứ ấn tượng thì hiệu ứng đi đầu tác động mạnh hơn, còn khi các ấn tượng đó đã có trong thời gian dài thì hiệu ứng mới nhất sẽ lấn át.

Những ấn tượng ban đầu và gần nhất thường trội hơn, nên nội dung ở khoảng giữa chỉ có tác động yếu ớt đến chúng ta. Vì thế nên tránh đánh giá dựa trên ấn tượng ban đầu và hãy đánh giá tất cả các khía cạnh 1 cách khách quan.

74. Hội chứng NIH (Not invented here syndrome) – Vì sao món nhà làm luôn là nhất

Hội chứng NIH khiến ta mê mẩn và huyễn hoặc những thứ mình làm ra, cho chúng là nhất.

Điều này đúng với mọi loại giải pháp, ý tưởng kinh doanh và các sáng chế. Các công ty có xu hướng đánh giá cao những ý tưởng nội bộ hơn ý tưởng của những kẻ ngoài cuộc, ngay cả khi xem xét 1 cách khách quan thì thực tế lại không cho thấy điều đó. Khi người ta cùng hợp tác để đưa ra ý tưởng ắt sẽ bị hội chứng HIH ảnh hưởng, vì thế nên chia thành 2 nhóm: 1 nhóm đưa ra ý tưởng, nhóm kia đánh giá và ngược lại.

Ở mức độ xã hội, hội chứng NIH gây hậu quả nghiêm trọng. Chúng ta bỏ qua những ý tưởng sắc xảo chỉ đơn giản vì nó bắt nguồn từ các nền văn hóa khác. Kinh điển là bùng binh giao thông được kỹ sư vận tải người Anh phát minh năm 1960 và xây dựng khắp nước anh, nhưng chỉ được áp dụng ở Hoa Kỳ và châu Âu sau 30 năm đầy hoài nghi và chống đối.

Chúng ta đều say sưa với ý tưởng của riêng mình. Hãy tỉnh táo lại, thi thoảng bạn hãy lùi lai 1 bước và đánh giá tính thực tiễn của những ý tưởng đó.

75. Thiên nga đen – Làm thể nào để hưởng lợi từ những điều không tưởng

Thiên nga đen là 1 sự kiện không thể lường trước có tác động khủng khiếp đến cuộc sống, sự nghiệp, công ty và đất nước bạn.

Có những điều chúng ta biết (cái đã biết), có những điều chúng ta không biết (cái không biết), có những điều chúng ta không biết là chúng ta không biết (không biết cái không biết) – thiên nga đen. Thiên nga đen quan trọng vì chúng sẽ đột ngột xuất hiện với tần suất ngày càng nhiều với xu hướng ngày 1 quan trọng hơn. Bởi vì bộ não chúng ta được cấu thành giúp ích cho việc săn bắt và hái lượm, và thời kỳ đồ đá hiếm khi phải đối mặt với điều gì thực sự khác thường. Con nai chúng ta săn có thể chạy nhanh hoặc chậm hơn, béo hơn hoặc gầy hơn,.. hay nói cách khác, mọi thứ dao động quanh mức trung bình ổn định.

Thiên nga đen có cả tiêu cực và tích cực, và hầu hết các vấn đề của chúng ta gắn liền với những viễn cảnh cực đoạn nhất. Vì khả năng không thể nào là âm, đồng thời các quá trình tư duy của chúng ta cũng dễ dàng mắc lỗi nên ta phải nghĩ rằng khả năng xảy ra mọi thứ đều lớn hơn không.

Vậy, có 2 cách: (1) cưỡi lên thiên nga đen tích cực (dù khó thế nào): hãy trở thành nghệ sĩ, nhà sáng chế, doanh nhân với 1 sản phẩm có khả năng nhân rộng, nhưng nếu bạn làm việc bán thời gian như làm thuê, nha sĩ, nhà báo thì (2) né tránh thiên nga đen tiêu cực: tránh xa nợ nần, đầu tư tiết kiệm 1 cách dè dặt và làm quen 1 tiêu chuẩn sống khiêm nhường.

76. Lệ thuộc chuyên môn – Kiến thức là không thể chuyển giao

Lệ thuộc chuyên môn là khi có kiến thức ở 1 ngành không có nghĩa là hiểu biết được chuyên môn ngành khác, và cũng khó áp dụng vào đời sống.

Như tác giả sách dùng ví dụ về tài chính để minh chứng hiện tượng phớt lờ tỷ lệ cơ bản thì các nhà đầu tư và doanh nghiệp đều nắm ngay lặp tức, nhưng khi dùng ví dụ trong ngành sinh học thì nhiều người không hiểu được. Về việc áp dụng kiến thức chuyên môn sang vấn đề cá nhân, không khó tìm thấy 1 nghề nào nhiều người hút thuốc lá như bác sĩ, các sĩ quan cảnh sát thì bạo lực lúc ở nhà gấp đôi người thường, tiểu thuyết của các nhà phê bình văn học thường được phản hồi là tệ nhất,…

Vì thế, thứ bạn giỏi trong 1 lĩnh vực khó mà áp dụng được cho 1 lĩnh vực khác, khó nhất là áp dụng từ lĩnh vực học thuật vào đời sống. Tất nhiên cả cuốn sách này cũng vậy, rất khó để áp dụng vò cuộc sống hằng ngày vì trí tuệ sách vở không thể dễ dàng chuyển thành trí tuệ đường phố.

77. Hiệu ứng nhất trí giả - Ảo tưởng đồng minh

Hiệu ứng nhất trí giả là chúng ta thường cho rằng người khác cũng nhất trí với mình, với niềm tin rằng ai ai cũng có suy nghĩ và có cảm giác giống hệt mình.

Nghiên cứu yêu cầu một số sinh viên được chọn ngẫu nhiên đeo bảng “Hãy đến cửa hiệu của Joe” đi quanh khuôn viên trường trong 30 phút và ước tính xem bao nhiêu sinh viên khác sẽ làm việc này. Những người tuyên bố sẵn sàng đeo khẩu hiệu cho rằng phần đông (62%) sẽ đồng ý, còn những người từ chối lại cho rằng hầu hết (67%) sẽ coi đây là việc quá ngu ngốc. Cả 2 trường hợp, các sinh viên đều hình dung mình thuộc số đông. Một điểm thú vị khác là nếu mọi người không cùng ý kiến với chúng ta, chúng ta bèn xếp họ vào nhóm “bất thường”. Các sinh viên đeo tấm bảng trong thí nghiệm trên xem những người từ chối là kênh kiệu và thiếu hài hước, còn nhóm kia cho rằng những kẻ đeo bảng là vừa ngốc nghếch vừa thích gây chú ý.

Vì thế, hãy cứ cho rằng thế giới quan của bạn không chịu ảnh hưởng bởi đám đông, và hơn nữa là đừng nghĩ rằng những kẻ khác mình là đồ ngốc. Trước khi nghi ngờ họ, hãy tự vấn các giả định của chính mình.

78. Bóp méo quá khứ - Bạn lúc nào cũng đúng

Nghiên cứu năm 1973 yêu cầu 3000 người cho quan điểm về các vấn đề chính trị gây tranh cãi như hợp thức hóa ma túy, các câu hỏi từ “đồng ý hoàn toàn” đến “phản đối hoàn toàn”. 10 năm sau, họ được phỏng vấn lại chủ đề tương tự và hỏi đã trả lời như thế nào vào 10 năm trước. Kết quả là họ cho rằng câu trả lời cũ giống hệt quan điểm hiện tại, nhưng thực ra là khác hẳn.

Nhờ điều chỉnh quan điểm quá khứ từ trong tiềm thức để khớp với quan điểm hiện tại chúng ta né tránh bất kỳ bằng chứng nào về các sai lầm đáng xấu hổ. Đây là chiến thuật ứng phó khôn ngoan vì cho dù ta mạnh mẽ đến thế nào thì việc thừa nhận sai lầm là rất khó khăn, dù thừa nhận sẽ giúp chúng ta không lặp lại sai lầm lần 2, và chắc chắn sẽ tiến bộ hơn.

Có thể hơn 1 nửa những gì bạn còn nhớ là sai, vì ký ức được chắp vá bởi những thông tin không chính xác. Niềm tin của chúng ta vào chúng có thể là vô hại – hoặc nguy hiểm chết người. Hãy tưởng tượng việc lấy lời khai nhân chứng, nếu tin tưởng những lời khai đó 100% mà không điều tra kỹ là rất nguy hiểm, ngay cả khi nhân chứng khăng khăng rằng họ có thể dễ dàng nhận ra thủ phạm nếu thấy lại.

79. Thiên vị nội bộ - Vì sao bạn đồng cảm với đội bóng của mình

Suốt hàng nghìn năm tiến hóa, việc tham gia vào hội nhóm là điều sống còn, và tự lực cánh sinh gần như bất khả thi. Khi người ta trở thành đồng minh, tất cả đều phải theo cách hành xử chung, những ai từ chối sẽ khai trừ và loại khỏi nguồn gen. Vì thế, còn người là loài động vật có tính xã hội.

Thiên vị nội bộ gồm nhiều hiệu ứng hội nhóm khác nhau: (1) các nhóm thường hình thành dựa trên những tiêu chí nhỏ, thậm chí là vặt vãnh (như kinh doanh là nơi làm việc, hoặc nghiên cứu cho những người không quen nhau tung đồng xu để chọn thành viên nhưng lại nói với họ là họ cùng thích loại hình nghệ thuật giống nhau, ghi nhận dù (a) họ không quen nhau, (b) được phân nhóm ngẫu nhiên, (c) không hiểu về nghệ thuật nhưng các thành viên đều cho rằng người trong nhóm mình dễ mến hơn các nhóm khác); (2) bạn cảm thấy những người nằm ngoài nhóm của mình giống nhau hơn so với thực tế (thành kiến đồng nhất ngoài nhóm); (3) vì các nhóm hình thành dựa trên nền tảng các giá trị chung, nên các thành viên trong nhóm nhận được sự ủng hộ không tương xứng cho quan điểm cá nhân của họ (có thể gây mù quáng tập thể).

Thành kiến và ghép bỏ là những phản ứng sinh học trước bất kỳ điều gì xa lạ. Trước đây gắn bó với 1 nhó là chiến lược sống còn hiệu quả, nhưng ngày nay thì không, việc tự xem mình thuộc về 1 nhóm nào đó là bóp méo cách nhìn nhận thực tế của bạn.

80. Nỗi ác cảm đối với sự mơ hồ - Sự khác nhau giữa rủi ro và sự không chắc chắn

Nghịch lý Ellsberg chứng minh rằng chúng ta thiên vị những khả năng đã biết hơn là những khả năng chưa biết.

Rủi ro khác với sự mơ hồ (không chắc chắn) nhưng lại hay bị nhầm lẫn với nhau. Rủi do là ta đã biết được các khả năng, còn không chắc chắn là ta không biết được các khả năng xảy ra. Căn cứ vào mức độ rủi ro mà bạn có thể lựa chọn đánh cược hay không, nhưng sẽ khó để đưa ra quyết định với sự không chắc chắn.

Vì cơ thể chúng ta hầu hết giống nhau nên mắc nhiều bệnh giống nhau, sẽ hợp lý nếu bác sĩ nói “Nguy cơ tử vong vì ung thư của bạn là 30%”. Nhưng sẽ thật vô nghĩa nếu nói “Khả năng đồng euro mất giá trong năm tới là 30%”, vì kinh tế là lĩnh vực không chắc chắn. Không hề có hàng tỷ loại tiền có thể so sánh được mà chúng ta có thể tính toán các khả năng biến động lịch sử từ chúng.

Để tránh nhận định vội vàng, bạn cần chấp nhận sự mơ hồ. Điều này thật sự khó và bạn không thể chủ động tác động lên nó được, khi bạn càng ghét bỏ sự không chắc chắn, bạn càng có xu hướng bảo thủ. Dù sao đi nữa, bất kỳ ai muốn suy nghĩ sáng suốt đều phải hiểu được khác biệt giữa rủi ro và không chắc chắn. Chỉ 1 số lĩnh vực ta có thể biết được các khả năng rõ ràng như sòng bạc, tung đồng xu và sách viết về sác xuất. Thường thì chúng ta phải đối diện với sự mơ hồ, nên hãy học cách chấp nhận nó 1 cách bình thản.

81. Hiệu ứng mặc định – Vì sao bạn bằng lòng với thực tại

Hiệu ứng mắc định là hầu hết mọi người đều bám vào các lựa chọn tiêu chuẩn.

Nghiên cứu hỏi thử những người sắp qua đời xem họ có muốn chủ động chọn không hiến tạng hay không, điều này biến việc hiến tạng trở thành phương án mặc định làm tỷ lệ những người lựa chọn hiến tạng tăng từ 40% lên 80%, một sự chênh lệch rất lớn giữa mặc định tham gia và không tham gia hiến tạng.

Hiệu ứng mặc định còn tác động ngay cả khi phương án tiêu chuẩn không được đề cập. Trong các trường hợp như vậy, ta thường chọn quá khứ của chính mình làm thiết lập mặc định, từ đó kéo dài và hợp pháp hóa hiện trạng. Người ta khao khát thứ họ biết, khi lựa chọn thử 1 thứ gì đó mới hoặc làm theo phương án phổ biến, chúng ta có xu hướng vô cùng bảo thủ ngay cả khi sự thay đổi là có lợi.

Vậy sự “thiên vị hiện trạng” này bắt nguồn từ đâu? Bên cạnh sự đơn giản, nỗi sợ mất mát đóng vai trò nhất định. Hãy nhớ rằng mất mát 1 thứ khiến ta khổ sở gấp đôi so với việc đạt được chính thứ tương tự. Cả hiệu ứng mặc định và thiện vị hiện trạng đều cho thấy rằng ta có thiên hướng muốn bám vào thực tại, ngay cả khi làm như vậy là bất lợi. Bằng cách thay đổi thiết lập mặc định, bạn có thể thay đổi hành vi của 1 người.

82. Nỗi sợ phải tiếc nuối – Vì sao “cơ hội cuối cùng” khiến ta phát hoảng

Dường như kẻ nào không đi theo đám đông sẽ cảm thấy hối hận hơn. Trong cuốn Tư duy nhanh và chậm có đề cập: sau mỗi vụ rơi máy bay, chúng ta lại nghe chuyện một hành khách xấu số vốn đã muốn bay ngày trước hoặc ngày sau, nhưng vì lý do nào đó lại đổi vé thành ngày bị tai nạn. Vì anh ta là ngoại lệ, nên chúng ta cảm thấy thương xót cho anh ta hơn so với những hành khách “bình thường” khác, vốn đã đặt chuyến bay xấu số đó ngay từ đầu.

Nối sợ phải tiếc nuối có thể khiến chúng ta hành động thiếu lý trí. Để tránh cảm giác bồn chồn lo âu, ta có xu hướng hành động 1 cách bảo thủ, sao cho chúng ta không đi chệch hướng đi của đám đông quá nhiều. Tương tự, nó cũng ngăn bạn từ bỏ những thứ mà bạn không còn cần đến.

Giả sử bạn muốn mua nhà, với tình trạng đất đai ngày càng khan hiếm. Chỉ còn vài mảnh đất nhìn ra hồ, còn 3 mảnh, 2 mảnh và mảnh cuối cùng. Trong đầu bạn cứ lẩn quẩn suy nghĩ “Đây là cơ hội cuối cùng” nên bạn phải đầu hàng và mua mảnh đất cuối cùng với giá cao, nhưng thực tế những khu đất như vậy luôn có trên thị trường. Những cơ hội cuối cùng khiến chúng ta phát hoảng, và nỗi sợ phải tiếc nuối có thể lấn át ngay cả những chuyên gia ký hợp đồng kiên quyết nhất.

83. Hiệu ứng nổi trội – Những chi tiết bắt mắt làm mờ mắt ta thế nào

Sự nổi trội ở đây là 1 đặc điểm nổi bật, 1 thuộc tính đáng chu ý, 1 sự đặc biệt thu hút ánh nhìn của bạn. Hiệu ứng nổi trội là khi những đặc điểm nổi bật nhận được nhiều sự chú ý hơn mức chúng xứng đáng nhận.

Tất cả chúng ta đều mắc bẫy này. Hai người đàn ông đi cướp ngân hàng bị bắt, và người ta tiết lộ họ là người Nigeria. Mặc dù không chủng tộc nào chiếm tỷ lệ cướp nhà băng vượt trội, nhưng chi tiết nổi bật kia lại bóp méo suy nghĩ của chúng ta. Nếu 1 người Armenia phạm tội cưỡng hiếp, vụ việc này sẽ bị đổ tội cho người Armenia thay vì những yếu tố khác đồng thời tồn tại trong xã hội Mỹ. Từ đó, các định kiến hình thành. Việc phần đông người nhập cư tuân thủ pháp luật bị lãng quên, và bất cứ khi nào có chuyện liên quan đến người nhập cư, người ta nghĩ ngay đến những vụ việc tiêu cực và đáng chú ý.

Hiệu ứng nổi trội không chỉ tác động đến cách chúng ta diễn giải quá khứ mà còn ảnh hưởng cách chúng ta hình dung về tương lai, chúng ta chú ý quá mức đến các thông tin nổi bật khi dự đoán.

Thông tin nổi bật tạo ra sự ảnh hưởng thái quá đến cách bạn suy nghĩ và hành động. Chúng ta có xu hướng phớt lờ những yếu tố ngầm ẩn, chậm tiến triển, khó nhận thấy. Đừng bị mù quáng trước những thứ không theo quy tắc và hãy tập trung tinh thần để xua đi những lý giải tưởng như quá hiển nhiên.

84. Hiệu ứng tiền chùa – Vì sao tiền không chỉ là tiền

Hiệu ứng tiền chùa là khi chúng ta tiêu số tiền thắng được, nhặt được hoặc được thừa kế 1 cách hồ đồ hơn rất nhiều so với số tiền ta vất vẻ kiếm được.

Ví dụ, bạn làm việc vất vẻ sau 12 tháng có thêm 20.000 đô la, bạn sẽ làm gì: (A) bỏ vào nhà băng, (B) đầu tư, (C) tận dụng nó để cải thiện căn bếp cũ, lốp xe,… (D) tự thưởng 1 chuyến du lịch sa sỉ. Hầu hết mọi người đều chọn A, B hoặc C. Nhưng nếu đó là 20.000 đô la trúng sổ số thì hầu hết mọi người chọn C hoặc D. Hiển nhiên đây là 1 lỗi tư duy, vì 20.000 đô la vẫn luôn là 20.000 đô la. Tùy vào cách có được mà ta tiêu pha khác nhau, thức này tiền không chỉ là tiền nữa, nó được bao bọc bởi 1 tấm màn cảm xúc. Hiệu ứng tiền chùa khiến ta mạo hiểm hơn, cũng vì lý do này mà nhiều người trúng sổ số cuối cùng lại trở nên nghèo hơn sau khi họ lãnh giải. Câu nói “có được có thua” là 1 cố gắng yếu ớt để giảm nhẹ những mất mát thực sự.

Vì thế, hãy cẩn thận nếu bạn trúng được 1 số tiền hoặc nhận được quà tặng miễn phí của 1 công ty. Khả năng là bạn sẽ phải trả giá bằng cả vốn lẫn lãi chỉ vì quá phấn khích. Tốt nhất là hãy xé đi lớp vỏ bọc mời gọi của số tiền tưởng như miễn phí đo đi. Hãy cất nó vào túi quần và gửi vào tài khoản ngân hàng.

85. Tính chây ì – Vì sao những quyết tâm đầu năm mới chẳng bao giờ đi đến đâu

Tính chây ì là xu hướng trì hoãn những công việc không mấy thú vị nhưng quan trọng: chuyến đi vất vả đến phòng tập gym, viết các thư cảm ơn,… và cả quyết tâm đầu năm mới.

Tính chây ì thực ngốc nghếch vì chẳng có việc gì tự dưng mà hoàn tất cả. Chúng ta đều biết những công việc kia là có ích, vậy tại sao chúng ta cứ trì hoãn? Chính vì quãng thời gian trôi qua trong chờ đợi từ lúc gieo hạt và lúc hái quả. Để có thể lấp đầy khoảng thời gian này đòi hỏi 1 năng lượng tinh thần rất lớn.

Ta không có khả năng tự chủ cả ngày, ta cần thời gian để nạp thêm năng lượng. Và tin tốt là để đạt điều này ta chỉ cần đầy glucose trong máu và nghỉ ngơi thư giãn. Điều tiếp theo là tận dụng 1 loạt các mẹo để luôn hành xử 1 cách đúng đắn, gồm loại bỏ tất cả những thứ làm sao nhãng (như học bài cần tránh mạng xã hội vì rất khó cưỡng lại việc lướt facebook khi bí) và đặt ra thời gian chót (nhất là thời gian do người khác chỉ định là hiệu quả nhất, và sẽ hiệu quả nếu bạn chia việc ra từng giai đoạn, và mỗi giai đoạn đều có thời hạn riêng). Chính vì lý do này mà những quyết tâm mơ hồ đầu năm mới chắc sẽ phá sản.

Tính chây ì thực phi lý nhưng lại rất con người. Để chống lại nó, hãy sử dụng phương pháp tổng hợp như trên.

86. Ghen tị - Xây dựng 1 lâu đài của riêng bạn

Trong 3 kịch bản sau, cái nào khiến bạn khó chịu nhất: (A) Lương bạn bè tăng, lương bạn giữ nguyên, (B) Lương họ giữ nguyên, lương bạn cũng vậy, (C) Họ bị cắt lương, bạn cũng vậy. Nếu bạn chọn A đừng lo lắng, chuyện đó hoàn toàn bình thường vì bạn chỉ là 1 nạn nhân khác của sự ghen tị. Trong mọi cảm xúc thì ghen tị là thứ cảm xúc ngốc ngếch nhất, vì dập tắt nó là điều tương đối dễ dàng, khác với giận dữ, nỗi buồn và sự sợ hãi.

Rất nhiều thứ châm ngồi cho ghen tị: sự sở hữu, địa vị, sức khỏe, tuổi trẻ, tài năng, nhiều người yêu mến, sắc đẹp,..Nó thường bị nhầm lẫn với ghen vì phản ứng thể xác của 2 dạng cảm xúc này giống hệt nhau, điểm khác: đối tượng ghen tị là 1 thứ gì đó, còn đối tương của ghen là hành vi của 1 người thứ 3 (ghen tị cần 2 người, còn ghen cần 3 người).

Điều nghịch lý là khi ghen tỵ, ta hướng cơn giận tới những người gần với chúng ta về tuổi tác, nghề nghiệp và nơi ở nhất. Chúng ta không ghen tỵ với các doanh nhân sống ở thế kỷ trước hay động vật cây cỏ, mà ta ghen tỵ với các đồng nghiệp cùng hay khác công ty. Như mọi dạng cảm xúc, ghen tỵ xuất phát từ quá khứ tiến hóa của chúng ta. Nếu kẻ sống trong hang bên cạnh chiếm được phần lớn của voi ma mút, thì kẻ thua kém không hề hả hê mấy về phần họ có. Ghen tỵ thúc đẩy chúng ta hành động để thay đổi, thế nhưng ngày nay ghen tỵ không còn là điều thiết yếu nữa.

Làm sao để kiềm chế ghen tỵ? (1) Ngưng so sánh bản thân với người khác, (2) Tìm “vòng tròn hiểu biết” của bạn và tự mình lấp đầy nó. Hãy tạo ra 1 môi trường mà bạn là người đứng đầu, dù nó nhỏ bé thế nào không phải là điều quan trọng, quan trọng bạn là hoàng đế trong lâu đài của mình.

87. Nhân cách hóa – Vì sao bạn thích tiểu thuyết hơn số liệu thống kê

Nghiên cứu: bạn được cho 100 đô la và phải chia sẻ nó với người lạ mặt (bạn có thể quyết định chia như thế nào, nếu người kia hài lòng thì OK, nếu từ chối thì bạn phải trả lại số tiền. Sẽ là hợp lý khi đề nghị chia cho người lạ kia rất ít tiền, nhưng thường họ chia khoảng giữa 30-50%, < 30% được coi là bất công vì ta thấy đồng cảm với người khác. Tuy nhiên, khi xếp người chơi vào những căn phòng cách biệt, khi không thấy người kia thì họ sẽ khó cảm thấy đồng cảm hơn. Lúc này người kia trở nên trừu tượng, mức chia sẻ chỉ còn trung bình 20%. Vì trong hàng niên kỷ tiến hóa, hội nhóm đóng vai trò thiết yếu với sự tồn tại của chúng ta, nên ta phát triển 1 giác quan nhạy biết người khác suy nghĩ và cảm thấy như thế nào – thuyết tâm ý. Điều này giải thích sự thành công của tiểu thuyết, vì nó đan cài các xung đột cá nhân và xung đột giữa người với người vào 1 vài số phận riêng lẻ.

Vì thế, hãy cẩn trọng khi bạn bắt gặp các câu chuyện về con người. Hãy hỏi số liệu và thực tế đằng sau câu chuyện đó. Bạn vẫn có thể bị lay động bởi câu chuyện đó, nhưng bằng cách này, bạn có thể đặt nó vào bối cảnh phù hợp. Còn nếu như chính bạn lại là kẻ muốn lay động và khích lệ người khác, hãy chắc chắn rằng câu chuyện của bạn có chứa những cái tên và người nào đó.

88. Ảo tưởng lưu tâm – Bạn không hề biết mình đã bỏ qua điều gì

Ảo tưởng lưu tâm là khi chúng ta tự tin rằng mình để ý đến mọi thứ xảy ra trước mặt mình, nhưng thực tế thì chúng ta chỉ nhìn thấy những gì mình tập trung vào mà thôi.

Thí nghiệp “The monkey business illusion” cho xem 2 nhóm sinh viên mặc áo đen và trắng chuyền bóng qua lại, người xem được yêu cầu đếm số lần các cầu thủ mặc áo phông trắng chuyền bóng. Cả 2 đều di chuyển thành vòng trong, ném qua ném lại. Bỗng nhiên ngay giữa đoạn băng có 1 sinh viên đội lốt khi đột bước vào giữa phòng, tự đấm vào ngực rồi nhanh chóng biến mất. Kết quả là nửa số người xem không nhận ra điều gì bất thường.

Ảo tưởng lưu tâm có thể gây nguy hiểm, như gọi điện thoại khi đang lái xe. Tuy cuộc gọi không ảnh hưởng tiêu cực đến việc giữ xe đi đúng làn đường hay phanh lại khi xe trước mặt đột ngột dừng lại. Nhưng khi 1 sự kiện không ngờ xảy ra, như 1 đứa trẻ chạy ngang qua đường, sự chú ý của bạn chịu áp lực quá lớn khiến bạn không thể phản ứng kịp thời. Nghiên cứu ghi nhận phản ứng của tài xế khi đang dùng di động chậm ngang khi đang say rượu hoặc phê ma túy, dù là cầm 1 tay, kẹp giữa vai và má hay dùng thiết bị gắn tai.

Vấn đề không phải là chúng ta bỏ lỡ mọi sự kiện khác thường, mấu chốt là nững gì chúng ta không để ý tiếp tục bị phớt lờ. Đây chính là lý do vì sao chúng ta vẫn cứ bám vào thứ ảo tưởng nguy hiểm rằng chúng ta cảm nhận được mọi điều hệ trọng. Hãy đối diện tất cả những kịch bản có thể xảy ra và tưởng như không thể xảy ra. Hãy lưu ý đến những khoảng lặng nhiều như bạn chú ý đến những âm thanh ồn ào, hãy kiểm tra thứ ngoài rìa chứ không phải chỉ thứ nằm ở trung tâm, hãy nghĩ tới những điều không thể nghĩ tới. Một thứ bất thường có thể rất to lớn, nhưng có thể chúng ta vẫn không nhìn thấy nó. Để thấy chúng, ta phải tiên liệu điều to lớn và bất thường ấy.

89. Xuyên tác có chiến thuật – Lời nói gió bay

Xuyên tạc có chiến thuật là khi càng dễ bị kích động, thì những lời khẳng định của bạn càng trở nên khoa trương.

Chẳng hạn như bạn là 1 nhà báo và có ý tưởng viết sách. Bạn tìm được 1 nhà sản xuất sẵn sàng ứng trước 1 số tiền hậu hĩnh, nhưng ông ta cần biết tiến độ làm việc của bạn “Khi nào tôi có thể có bản thảo? Liệu anh có viết xong trong 6 tháng không?. Bạn nuốt khan vì chưa bao giờ viết 1 cuốn sách nào trong vòng 3 năm, nhưng bạn vẫn trả lời “Ok, thỏa đã thuận xong”. Hiển nhiên bạn không muốn nói dối, nhưng bạn biết mình sẽ không có được số tiền ứng trước nếu như nói thật. Xuyên tạc có chiến thuật không phải lức nào cũng có tác dụng, nếu sau nhiều lần khám bác sĩ mà tình hình càng tệ hơn thì bạn sẽ không còn tin lời ông ta nữa.

Dễ bị ảnh hưởng nhất là các dự án vĩ mô, trong đó (1) trách nhiệm giải trình còn mơ hồ, (2) có nhiều doanh nghiệp tham gia vào khiến bên này đổ trách nhiều cho bên kia, và (3) phải mất nhiều năm dự án mới kết thúc.

Trong nhiều trường hợp, xuyên tạc có chiến thuật là vô hại. Nhưng đối với những chuyện thực sự quan trọng (như sức khỏe, tuyển nhân viên mới) cần phải đề phòng. Nếu bạn đang làm việc với 1 người, đừng chỉ xem xét những gì họ nói mà hãy xem kết quả công việc của họ trong quá khứ. Đối với các dự án, hãy cân nhắc tiến độ, lợi ích và chi phí của các dự án tương tự, và tra vấn người nào đưa ra các đề nghị lạc quan nhất. Hãy yêu cầu kế toán săm soi các dự án thật kỹ càng, hãy bổ sung 1 điều khoản vào hợp đồng quy định phạt tài chính nặng nề cho các trường hợp lạm chi và quá hạn.

90. Nghiêm trọng hóa – Nút tắt ở đâu

Nghiên cứu yêu cầu những người có kinh nghiệm và sinh viên nếm thử 45 loại thạch dâu tây khác nhau, kết quả ghi nhận cả nhóm sinh viên lẫn chuyên gia đều thích loại thạch giống nhau. Lặp lại thí nghiệm với 1 nhóm sinh viên khác, và nhóm này được yêu cầu điền vào 1 bảng câu hỏi lý giải chi tiết các chấm điểm của họ. Lúc này kết quả hoàn toàn sai lệch, những loại thạch ngon nhất bị xếp cuối bảng.

Điều cốt yếu ở đây là khi bạn nghĩ quá nhiều, bạn bỏ qua sự thông thái của cảm xúc. Nghe có vẻ hơi khó hiểu và chút bất ngờ khi 1 người cố gạt bỏ sự phi lý trí khỏi tư duy, nhưng không hề, cảm xúc hình thành trong não cũng rõ ràng như các tư duy lý trí, chúng chỉ thô sơ hơn nhưng không phải thấp kém hơn. Đôi khi chúng còn cho ta lời khuyên khôn ngoan hơn.

Vậy, khi nào lắng nghe cái đầu và khi nào lắng nghe con tim mách bảo? Với những chuyện lên quan đến luyện tập kỹ năng hoặc các câu hỏi bạn đã trả lời nhiều lần thì tốt nhất đừng suy nghĩ quá chi li, vì làm vậy sẽ giảm năng lực giải quyết vấn đề của trực giác. Còn đối với các vấn đề phức tạp (như đầu tư) thì suy nghĩ thấu đáo là điều tối quan trọng. Tiến hóa không trang bị cho ta những kỹ năng đối phó các tình huống đó, vì vậy logic sẽ thắng trực giác.

91. Ảo tưởng kế hoạch – Vì sao bạn ôm đồm quá nhiều

Ảo tưởng kế hoạch là khi mặc dù bạn nhận ra rằng hầu hết các nỗ lực làm việc trước đây của mình là quá khả quan nhưng bạn vẫn 1 mực tin rằng hôm nay, khối lượng công việc tương tự (hoặc nhiều hơn) là hoàn toàn có thể kham nổi.

Mỗi sáng, bạn soạn ra 1 danh sách các điều cần làm. Liệu đến cuối ngày bạn có hay hoàn thành mọi thứ hay không? Nếu giống hầu hết mọi người, bạn sẽ đạt được thành tích hiếm hoi này 1 lần/tháng. Nói cách khác, bạn ôm đồm quá nhiều việc. Nếu như bạn là 1 kẻ mới bắt đầu lập kế hoạch thì điều này còn có thể châm chước, nhưng bạn đã soạn các danh sách này nhiều năm, và bạn biết khả năng của mình và khó có chuyện ngày nào bạn cũng đánh giá chúng quá mức. Đây là ảo tưởng kế hoạch.

Thật ra chúng ta không phải là những kẻ có năng khiếu hoạch định bẩm sinh, vì (1) tư duy mơ mộng: ta đều muốn thành công và đạt được mọi thứ mà chúng ta ôm vào, (2) chúng ta quá tập trung vào bản thân dự án mà bỏ quên các tác nhân bên ngoài, những sự kiện không ngờ đến rất hay phá hoại hoại kế hoạch của chúng ta. Vậy lên kế hoạch chi tiết hơn có phải giải pháp? Không hề, càng chuẩn bị chu đáo càng tăng áo tưởng kế hoạch, nó khiến bạn tập trung hơn vào chi tiết và do đó bạn không tiên liệu được điều bất ngờ sẽ xảy ra.

Vậy bạn có thể làm gì? Hãy chuyển sự tập trung từ những yếu tố bên trong sang các yếu tố bên ngoài (như các dự án tương tự). Hãy xem xét tỷ lệ cơ bản và tham khảo các dự án đã thực thi.

92. Bệnh nghề nghiệp – Kẻ cầm búa chỉ thấy đinh

Bệnh nghề nghiệp là “Nếu công cụ duy nhất bạn có là búa, mọi vấn đề của bạn sẽ là những chiếc đinh”.

Đây là cách tư duy cũng như cách làm ăn thảm họa, bạn phải tận dụng nhiều phương pháp khác nhau đến từ các ngành nghề khác nhau, Vì tất cả tri thức trên thế giới không chỉ giới hạn ở 1 lĩnh vực học thuật nhỏ bé. Một số ví dụ của bệnh nghề nghiệp như: bác sĩ ngoại khoa muốn giải quyết vấn đề bằng dao mổ trước hết, ngay cả khi bệnh nhân có thể chữa trị bằng phương pháp nhẹ nhàng hơn; quân đội tính đến các phương pháp quân sự trước; các nhà nghiên cứu thị trường nhìn thấy xu hướng ở khắp nơi (đây là cách nhìn đời ngớ ngẩn),…Nói ngắn gọn: nếu bạn hỏi ai đó về khía cạnh cốt yếu của 1 vấn đề, họ thường kết nối nó với lĩnh vực họ vốn đã thông tỏ.

Điều này chỉ tốt nếu 1 người thợ may chỉ làm những gì mình biết. Bệnh nghề nghiệp trở nên có hại khi người ta áp đặt chuyên môn của mình vào các lĩnh vực không liên quan. Thậm chí ngay trong lĩnh vực của mình, người mang búa cũng có xu hướng sử dụng quá đà những gì mình biết (như các nhà phê bình văn học được đào tạo để phát hiện các tác phẩm ảnh hưởng đến tác giả, các biểu tượng và thông điệp ngầm mà tác giả gửi gắm.

Nếu bạn tham vấn 1 chuyên gia về vấn đề của mình, đừng trông đợi 1 giải pháp toàn diện tốt nhất. Hãy chỉ kỳ vọng rằng 1 cách tiếp cận nào đó có thể được tìm ra bằng 1 bộ công cụ của vị chuyên gia nào đó. Bộ não chúng ta là 1 bộ dao đa năng với nhiều chức năng chuyên biệt, tính cả kinh nghiệm sống lẫn chuyên môn. Để trang bị đầy đủ hơn, ta nên bổ sung thêm đôi ba công cụ nữa vào kho vũ khí của mình, chính là những gì khác xa chuyên môn. Lúc này bộ dao của ta sẽ lớn hơn, đa dạng hơn và tư duy sẽ sắc bén hơn.

93. Hội chứng Zeigarnik – Nhiệm vụ đã hoàn thành

Hiệu ứng Zeigarnik là khi chúng ta hiếm khi quên những nhiệm vụ chưa hoàn thành (chúng bám dai dẳng trong tâm trí chúng ta), nhưng khi vừa hoàn thành thì nó liền bị xóa khỏi bộ nhớ.

Nghiên cứu chọn các sinh viên chỉ còn vài tháng nữa là phải thi, và chia họ thành 3 nhóm. Nhóm 1 phải tập trung vào 1 bữa tiệc trong học kỳ họ đang học, nhóm 2 phải tập trung kỳ thi của họ, nhóm 3 phải tập trung vào kỳ thi và đồng thời lập kế hoạch học tập chi tiết. Sau đó yêu cầu các sinh viên hoàn thành từ “pa___” trong thời gian ngắn, nhóm 1 nghĩ đến “party”, còn nhóm 2 là “Panic”. Nhóm 3 đáng kinh ngạc nhất vì họ buộc phải tập trung kf thi sắp tới nhưng vẫn giữ được đầu óc sáng suốt và không hề lo lắng, đa phần là “Paris”. Zeigarnik nhầm tưởng rằng phải hoàn thành nhiệm vụ để loại bỏ chúng khỏi bộ nhớ, nhưng nghiên cứu cho thấy chỉ cần có kế hoạch hành động tốt là đủ rồi.

Điều này có rơi vào ảo tưởng lên kế hoạch? Vấn đề là cần có cảm giác thanh thản cần có 1 kế hoạch chi tiết cho các vấn đề rối rắm (chia thành các phần, tiến hành từng bước). Còn nếu muốn ước lượng 1 cách chính xác chi phí, lợi ích, thời gian dự án thì hãy quên đi kế hoạch chi tiết và tham khảo các dự án tương tự. Nếu cần cả 2 thì làm cả 2 việc.

Hãy đặt 1 cuốn sổ tay bên cạnh giường minh, lần tới khi bạn cảm thấy khó ngủ, hãy việc ra những công việc còn tồn đọng và cách thức giải quyết chúng. Làm như thế bạn sẽ dẹp bỏ được những âm thanh ong ong xuất hiện trong đầu.

94. Ảo tưởng năng lực – Vì sao chiếc thuyền quan trọng hơn tay chèo

Ảo tưởng năng lực được hiểu là may mắn đóng vai trò lớn hơn năng lực.

Xét về khía cạnh kinh doanh, có bao nhiêu phần trăm thành công đến từ may mắn, bao nhiêu phần trăm là trái ngọt của lao động chăm chỉ và tài năng phi thường? Đương nhiên không có tài năng và lao động chăm chỉ thì ta khó lòng đạt được thành công, nhưng đây chỉ là điều kiện cần. Để hiểu điều này, có thể kiểm chứng đơn giản: 1 người duy trì được sự thành công rất lâu thì chỉ khi đó tài năng mới đóng vai trò thiết yếu. So sánh 2 công ty ngẫu nhiên, 60% trường hợp CEO giỏi hơn lãnh đạo công ty mạnh hơn, 40% CEO kém hơn lãnh đạo công ty kém hơn và 10% CEO và sự thành công không liên quan nhau. Hay nói cách khác, 1 bảng thành tích quản lý doanh nghiêp liên quan nhiều đến tình trạng con thuyền hơn là việc bạn chèo lái nó hiệu quả như thế nào.

Đúng là có 1 số người sống nhờ tài năng thực sự, như phi công, thợ sửa ống nước, luật sư,…còn những ngành khác, năng lực là cần thiết nhưng không phải tối quan trọng, như giới doanh nhân và lãnh đạo. Cuối cùng, duyên may là yếu tố quyết định trong rất nhiều lĩnh vực, như thị trường tài chính.

95. Hiệu ứng đặc điểm hiển nhiên – Vì sao các bản kê lừa dối bạn

Hiệu ứng đặc điểm hiển nhiên là những gì tồn tại có ý nghĩa hơn rất nhiều so với những gì thiếu vắng, hay nói cách khác, ta tập trung vào thứ hiện diện nhiều hơn là thứ vắng mặt.

Như khi 1 buổi biểu diễn nhạc cổ điển chơi bản Giao hưởng số 9 của Beethoven, nhiều người rơi lệ vì vui sướng. Liệu có phải thật may mắn khi bản giao hưởng này được soạn ra, và nếu không có thì ta có kém may mắn hơn? Có lẽ là không, nếu 1 bản giao hưởng chưa từng được sáng tác sẽ chẳng có ai thấy thiếu nó cả.

Trong học thuật, hiệu ứng đặc điểm hiển nhiên gặp khá nhiều. Các bài viết khẳng định các giả thuyết được xuất bản, còn các bài báo chứng minh giả thuyết sai lại khó xuất bản hơn rất nhiều. Tuy nhiên, việc chứng minh sự sai lệch cũng có giá trị khoa học không kém việc khẳng định vấn đề. Hệ quả, chúng ta cũng đón nhận cởi mở những lời khuyên khẳng định (hãy làm việc X) hơn là lời khuyên phủ quyết (đừng làm việc Y), dù lời khuyên thứ 2 hữu ích thế nào.

Chúng ta khó mà nhận biết được những sự kiện không diễn ra, hay không hề thấy những gì không hiện diện. Chúng ta nhận ra ngay 1 cuộc chiến nếu nó xảy ra, nhưng lại không trân trọng việc chiến tranh không xảy ra trong thời ình. Nếu chúng ta mạnh khỏe hiếm khi nghĩ về lúc đau yếu. Nếu chúng ta thường xuyên nghĩ về những gì vắng mặt hơn nữa, chúng ta có thể sẽ hạnh phúc hơn. Nhưng không dễ để trí não làm được điều đó. Câu hỏi có tính triết học nhất là “Tại sao chỉ có 1 cái gì đó tồn tại mà không phải là không có cái gì đó tồn tại?".

96. Lựa trái anh đào – Bắn rồi mới vẽ tên

Lựa trái anh đào là việc phô trương những đặc điểm hấp dẫn nhất, và che dậy những điều còn lại.

Một lĩnh vực càng cao cấp và tinh vi bao nhiêu, chúng ta càng dễ sa vào hiện tượng lựa trái anh đào bấy nhiêu. Các học giả trong lĩnh vực nghiên cứu như triết học y tế, kinh tế,…khoe khoang những thành quả của ngành, luôn sẵn sàng cho biết thứ họ đã làm cho chúng ta, chứ không phải thứ họ không làm được (điều này giúp chứng tỏ phương pháp của họ cần thiết đến mức nào). Thế nhưng chúng ta lại trọng vọng các học giả đến mức chẳng thể nhìn thấy được điều đó.

Vì thế, nếu bạn ngồi trong ban giám sát của 1 tổ chứng hay tự ca tụng chính mình, hãy hỏi về “những quả anh đào bị bỏ lại”, tức là những dự án thất bại và các mục tiêu không được hoàn thành – bạn học được nhiều từ đó hơn là những thành công. Đồng thời hãy kiểm tra thật kỹ các mục tiêu, một cách âm thầm và bí mật, có thể bạn sẽ ngạc nhiên khi phát hiện ra các mục tiêu ban đầu dần bị lãng quên và được thay thế bởi các mục tiêu tự đặt ra vốn dĩ luôn trong tầm với.

97. Ảo tưởng về nguyên do duy nhất – Săn tìm kẻ hiến tế thời kỳ đồ đá

Ảo tưởng về nguyên do duy nhất là khi các sự kiện có rất nhiều yếu tố góp phần gây nên, nhưng chúng ta chứ cố gắn trách nhiệm cho 1 yếu tố duy nhất.

Thế chiến thứ I, 1 vụ ly dị, bệnh ung thư, 1 vụ xả súng ở trường học, thành công của 1 công ty,.. đều dó hàng nghìn, hàng vạn yếu tố tích tụ gây nên. Giả sử bạn là nhà quản lý sản phẩm của 1 thương hiệu vừa ra mắt nhưng bị thất bại, hãy điều tra nguyên nhân bằng cách viết ra tất cả những nguyên nhân tiềm tàng, rồi những lý do ẩn đằng sau các lý do trên. Lúc này bạn đã có 1 mạng lưỡi những yếu tố khả dĩ gây nên thất bại. Tiếp theo hãy tô bật các yếu tố có thể thay đổi và xóa đi những yếu tố bạn không thể tác động (như bản chất con người). Thứ 3 hãy tiến hành kiểm nghiệm các yếu tố được tô bật đó ở các thị trường khác nhau. Làm vậy sẽ tốn thời gian và tiền bạc nhưng đó là cách duy nhất để bạn thoát ra khỏi vũng lầy của những giả định nông cạn.

Ảo tưởng về nguyên do duy nhất bắt nguồn từ xa xưa và có tính nguy hại. 2500 trước ta được dạy rằng con người tự làm chủ số phận, nhưng điều này là sai, hạnh động của chúng ta là kết quả từ sự tương tác giữa hàng nghìn yếu tố (từ di truyền, đến nuôi dạy và não). Cách suy nghĩ trên không chỉ sai lệch, mà còn đáng đặt nghi vấn đề đạo đức. Khi mà vẫn còn tin vào các lý do đơn lẻ, thì chúng ta sẽ luôn quy trách nhiệm về những thành tích và thảm họa cho cá nhân.                                                                                                              

98. Lỗi quan sát bề mặt – Tại sao những con quỷ tốc độ hóa ra lại là những tài xế an toàn

Một nghiên cứu lỗi khá thú vị kết luận: các công ty có nợ trong bảng cân đối kế toán có mức lợi nhuận cao hơn rất nhiều so với các công ty không mang nợ (tính theo vốn cổ phần). Nghe có vẻ lạ, nhưng sự thật là do các công ty không có lợi nhuận không thể vay được vốn doanh nghiệm nên họ được xếp vào nhóm các công ty chỉ dựa vào vốn cổ phần. Các công ty vay tiền nhiều lại bị phá sản nhanh hơn hẳn, và khi không thể trả được số tiền lãi, các ngân hàng ra tay và các công ty bị bán – thế là chúng biến mất khỏi mẫu nghiên cứu. Các công ty còn trụ lại trong nhóm nợ đọng thì đều hoạt động khá ổn, dù bản cân đối kế toán của họ có cho thấy số nợ họ phải gánh cao đến đâu.

Lỗi quan sát bề mặt không hề dễ nhận ra, dù nghiên cứu là cố tình hay tình cờ thì còn phải xét. Do đó, bạn phải dè chừng: luôn kiểm tra xem các đối tượng thử nghiệm vì bất kỳ lý do gì đã biến mất khỏi mẫu nghiên cứu.

99. Ảo tưởng tin tức – Vì sao bạn không nên đọc tin tức

Chúng ta vô cùng thạo tin, nhưng những gì chúng ta biết lại vô cùng hạn hẹp vì tin tức đối với bộ não giống như glucose đối với cơ thể: gây thèm muốn, dễ tiêu hoa và có tính hủy hoại cao về lâu dài.

Có rất nhiều lý do để từ bỏ theo dõi tin tức, đây là 3 lý do hàng đầu: (1) bộ não chúng ta phản ứng khác nhau với những kiểu thông tin khác nhau: các chi tiết giật gân, ồn ào đều gây kích thích chúng ta, trong khi các thông tin phức tạp, mang tính trừu tượng lại khiến chung ta bình thản. Chính vì điều này mà quảng cáo trở nên thu hút, và tất cả những gì tinh vi, phức tạp, trừu tượng, sâu sắc sẽ bị lọc bỏ 1 cách có hệ thống dù điều đó có liên quan mật thiết hơn đến cuộc sống. Chỉ vì đọc tin tức mà chúng ta cứ quanh quẩn với 1 tấm bản đồ méo mó trong đều về những rủi ro và sự đe dọa chúng ta thực sự phải đối diện. (2) tin tức không hề đáng bận tâm: trong 3 tháng qua bạn có lẽ tiêu thụ ~ 10000 mẫu tinh, khoảng 30 tin/ngày và có lẽ thử điểm lại 1 trong số các tin tức đó, tin nào đã góp phần giúp bạn đưa ra quyết định tốt hơn trong cuộc sống, sự nghiệp,…có lẽ không quá 2. (3) tin tức chỉ tố khiến chúng ta phí thời gian: 1 người trung bình phí phạm 1/2 ngày/tuần để theo dõi tin tức, xét trên phạm vi toàn cầu thì đây là 1 thiệt hại kinh khủng về năng suất làm việc.

Tôi tin rằng quay lưng với tin tức sẽ có lợi cho bạn không kém gì việc loại bỏ bất kỳ lỗi tư duy nào trên đây, thay vào đó hãy đọc những bài báo truyền tải kiến thức và đọc sách. Thật vậy, không có gì giúp chúng ta hiểu biết về thế giới hơn là sách vở.